Page 30 - OnzeTaal_juni2019_HR

VRAAG EN

ANTWOORD

TAPAS/TAPA’S
at is de juiste spelling: tapas of
W tapa’s?
Tapas is veruit het gewoonst, maar
tapa’s is ook juist; beide schrijfwijzen
staan in de hedendaagse woordenboe-
ken en spellinggidsen.
Aanvankelijk kwam alleen de
Spaanse meervoudsvorm tapas in het
Nederlands voor. Het woord heeft in de
meeste contexten een meervoudige
betekenis – het verwijst naar meerdere
kleine gerechtjes – en kwam daarom
onveranderd vanuit het Spaans in onze
taal terecht. Maar omdat we het ook
weleens over één zo’n gerechtje willen
kunnen hebben, is ook de enkelvoudige
vorm tapa ingeburgerd geraakt, waar SPREEKWOORDELIJK
vervolgens weer de Nederlandse meer- Illustratie: Matthijs Sluiter
voudsvorm tapa’s bij is ontstaan.
Desondanks is de Spaanse vorm
tapas vooralsnog met afstand het ge- HAND-EN-SPANDIENSTEN
bruikelijkst. Dat heeft ook met de uit-
spraak te maken: de spelling tapa’s oen eind april weer duizenden Nederlanders een lintje kregen, werd bij
suggereert dat de tweede lettergreep T verschillende mensen gememoreerd dat ze onmisbare “hand-en-span-
met een aa-klank wordt uitgesproken diensten” hadden verleend. Wat zijn hand-en-spandiensten eigenlijk?
(net als in papa’s en Eva’s), terwijl vrij-
wel iedereen ‘tappas’ zegt, met twee Hand-en-spandiensten verrichten of verlenen betekent ‘allerlei (losse) werkzaam-
korte a-klanken. Die uitspraak wordt heden uitvoeren, allerlei klusjes opknappen’.
het best weergegeven met de vorm Oorspronkelijk waren hand-en-spandiensten werkzaamheden die je voor ie-
tapas. Ook in samenstellingen komt mand anders verrichte, uit behulpzaamheid of in ruil voor iets wat die persoon
tapas terug: tapasbar, tapasrestaurant. voor jou had gedaan; het kon ook een vorm van belasting in natura zijn. Met
In de rubriek ‘Taaltje’ achter in dit handdiensten werden werkzaamheden bedoeld die met de hand verricht konden
nummer wordt kort ingegaan op de worden, spandiensten waren werkzaamheden die je kon uitvoeren als je over een
herkomst van tapas. paard of een span paarden beschikte.
Het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) gaf in 1898 een uitgebreide
EEN DORADO/ELDORADO uitleg van het begrip handdienst(en): “Dienstbetoon door het verrichten van
k las laatst dat Tanzania “een persoonlijken arbeid, gewoonlijk met eenig gereedschap (spade, hoosvat, voet-
I dorado voor de dierenliefhebber” planken, kruiwagen en dergelijk), tot het maken, onderhouden of herstellen
is. Zou daar niet eldorado moeten van wegen, waterlossingen, dijken en dergelijke, hetwelk hier en daar in Noord-
staan? Nederland ook tegenwoordig nog van de ingezetenen, bij wijze van belasting in
Tegenwoordig is eldorado – als syno- natura, door de plaatselijke overheid kan gevorderd worden. (...) Als benaming
niem van paradijs of walhalla (in de voor een vorm van dienstpacht, te weten voor zeker verplicht dienstbetoon in
figuurlijke betekenis) – veruit het handenarbeid, door den landheer bij, of boven de pacht bedongen.” En bij span-
gewoonst, maar dorado is in principe dienst (in een artikel dat in 1933 werd geschreven) staat: “Verplichte dienst, be-
ook mogelijk. staande in het beschikbaar stellen van een span (...) of van de noodige spannen”,
Het woord (el)dorado verwijst naar waarbij met span een span paarden bedoeld is.
Eldorado, een fictief land dat volgens Het WNT spelt overigens hand- en spandiensten, met maar één streepje. Dat is
een mythe van een paar eeuwen ge- logisch, omdat het vroeger echt om verschillende diensten ging. Tegenwoordig
leden in Zuid-Amerika zou liggen en wordt hand-en-spandiensten alleen nog figuurlijk gebruikt in de betekenis ‘klus-
waar veel goud te vinden zou zijn. Dat jes’. Het is daardoor een onlosmakelijk geheel geworden, en daarom wordt het als
‘goud’ zit ook al in de naam van het één woord gespeld, met streepjes rondom en.
ONZE TAAL 2019 — 6 gouden land’. Dorado is het voltooid eldorado of een eldorado niet juist: er GOLFJE OP DE N
land: het Spaanse el dorado país bete-
kent letterlijk ‘het vergulde land, het
deelwoord van dorar: ‘met goud bedek-
ken, een goudkleur krijgen’; dat is een
staan letterlijk gezien twee lidwoorden
oe heet het ‘golfje’ boven de n in
afleiding van het woord oro (‘goud’),
dat verwant is aan onder meer het
dorado beter zijn. Maar in de praktijk
Franse or.
España? En waar komt het vandaan?
Dat golfje heet ‘tilde’. Een n met een
In Eldorado/eldorado is het woord- achter elkaar, en daarom zou het/een H Spaanse woorden zoals señor en
komt dorado erg weinig voor; eldorado
deel el dus het Spaanse lidwoord. Om is vele malen gebruikelijker en daardoor tilde – een ñ dus – geeft aan dat de
30 die reden vinden sommige mensen het herkenbaarder. klank ‘nj’ bedoeld is: señor klinkt als