Page 25 - OnzeTaal_juni2019_HR

WOORDSPRONG HANS BEELEN EN NICOLINE VAN DER SIJS

Over de oorsprong van allerlei woorden.

Spaans benauwd

et Nederlands kent een aantal uitdrukkingen
met Spaans die een negatieve lading hebben,
H zoals er Spaans aan toegaan, het Spaans hebben of
krijgen, en Spaans benauwd zijn. Op internet is te lezen
dat deze teruggaan op de Tachtigjarige Oorlog (1568-
1648) en het schrikbewind dat de Spanjaarden toen voer-
den. Maar klopt dat wel?
Om te beginnen de bekendste uitdrukking: Spaans
benauwd zijn of het Spaans benauwd hebben, wat zoveel waarheid’), waarin hij wees op een traditie van anti-
betekent als ‘in je rats zitten, het moeilijk hebben’. hispanistische geschiedschrijving onder invloed van
Het oudste voorbeeld van Spaans benauwd dat we tegen- zestiende-eeuwse politieke propaganda. Sindsdien is
kwamen, staat in het Rotterdamsch Nieuwsblad van 1915, (anti-Spaanse) zwarte legende een begrip geworden voor
in een verhaal over gemobiliseerde soldaten: hardnekkige ongunstige beeldvorming. Uitdrukkingen
als Spaans benauwd lijken hiervan Nederlandse exponen-
- ’t Is noppes vandaag, (…) Droog weer buiten … geen ten te zijn.
asie kans op regen – de nachtdienst gaat vast door. Dat het woord Spaans in de zeventiende eeuw nog niet
- Reken maar van yes, – krijgt hij ten antwoord, ’t is zo negatief beladen was, blijkt uit een lang gedicht dat
alleen hondenweer op verlofdagen, weet je dat nog Constantijn Huygens in 1658 schreef als introductie op
niet, gemobiliseerde hufter, – ben je daarvoor nou al een verzameling uit het Spaans vertaalde spreekwoor-
zoo lang getrouwd? den. Hierin zingt hij de lof van Spaanse wijn, hutspot,
- Krijg het Spaansch benauwd, antwoordde deze bits – vijgen, laken, en nog zo’n dertig andere zaken van
om zijn talent van rijmende antwoorden ‘De Dichter’ Spaanse komaf: “’k Houw veel van Spaensche Zeep in ’t
genaamd. Wasschen van mijn’ kleeren; / (…) Ick hebb de Spaen-
sche Broeck gepresen voor de Mans; / My docht sy beter
Andere negatieve uitdrukkingen met Spaans komen wel voeghd’ als ’t flodd’ren op sijn Frans …”
iets eerder voor, maar niet voor de achttiende eeuw.
Het Spaans krijgen is te vinden in een essay van Justus SPAANSE POKKEN
van Effen in het door hem opgerichte weekblad Holland- Na de terugkomst van Columbus brak er in Spanje een
sche Spectator: “Ik (…) kreeg het zo spaansch door de epidemie uit van een geslachtsziekte. Internationaal
heerschzucht van dat inpertinente vrouwmensch.” Ook kreeg deze ziekte de naam Spaanse pokken; zo gebruikten
gebruikt Van Effen geen Spaansch woord voor ‘geen stom de Engelsen in 1600 de term Spanish pox. De huidige
woord’.
Het schrijversduo Betje Wolff en Aagje Deken ge-
bruikt in 1793 Spaans als synoniem voor ‘hard, wreed’: Zo vet als een Spaans anker
“Gij begrijpt nu wel, dat indien Keetje nu immers haar’
zin niet kreeg of geen’ man die haar altoos haar’ zin liet betekent ‘heel mager’.
doen, dat zou haar Spaansch voorkomen.”
We mogen aannemen dat deze drie uitdrukkingen in
de achttiende-eeuwse spreektaal gebruikelijk waren, benaming syfilis gaat terug op de titel van een Latijns ge-
maar niet eerder. dicht van de Italiaanse dichter Fracastoro uit 1530, over
de herdersjongen Syphilus, die de god Apollo beledigt
SPAANSE FURIE en daarvoor wordt gestraft met een vreselijke kwaal.
De uitdrukkingen waarin Spaans negatief wordt gebruikt, Fracastaro duidde deze overigens aan met morbus gallicus:
lijken al met al van jongere datum te zijn. Dat betekent de ‘Franse ziekte’, omdat er in 1495 een ziekte-uitbraak
niet dat de Spanjaarden in de zestiende en zeventiende was onder Franse soldaten in Napels. Huygens merkt
eeuw altijd positief werden afgeschilderd. In pamfletten ironisch op: “Spaensche pocken zijn de fijnste die men
en geuzenliederen werd tijdens de Tachtigjarige Oorlog vindt.”
ongezouten kritiek geleverd op de “Spaensche tyran- Sommige uitdrukkingen met Spaans bevatten een
nye”, “het Spaensche juk”, en “de Spaense furie”. In woordgrap. Zo is zo vet als een Spaans anker hetzelfde als
1596 verscheen in Amsterdam Den Spiegel der Spaensche ‘heel mager’ en verwijst een Spaans ameublement naar
Tyrannye gheschiet in West-Indien, waarvan in 1625 een sinaasappelkistjes om op te zitten. Het leukst vinden wij ONZE TAAL 2019 — 6
tweede deel werd uitgebracht: Spieghel der Spaensche de uitdrukking Frans spreken als een koe Spaans voor ‘heel
Tyrannye. Gheschiedt in Nederlandt. Titels als deze ver- slecht Frans spreken’. Deze uitdrukking is een vertaling
sterkten het negatieve beeld dat er destijds van Spanje van het Franse parler français comme une vache espagnole.
bestond. Daarbij is in het Frans een vertaalfoutje gemaakt. Het
In 1914 publiceerde de Spaanse historicus Julián gaat niet om vache (‘koe’), maar om het Spaanse woord
Juderías de geruchtmakende studie La Leyenda Negra y vasco (‘Bask’). De uitdrukking zou oorspronkelijk zijn
la Verdad Histórica (‘De zwarte legende en de historische geweest parler français comme un Basque l’espagnol.  25