Page 15 - OnzeTaal_febmrt2019_HR

ijs”) en zwart ijs (“helder, hard en egaal natuurijs”). En entwintig jaar geen Elfstedentocht meer geweest en in
het woord Elfstedenijs komt erin voor: “heeft een dikte dat Elfstedenloze tijdperk was er daarom geen enkele
van 17 centimeter”. aanleiding voor nieuwe Elfstedenwoorden. In diezelfde
Veel Elfstedentaal is in feite gewoon Nederlands, zo- tijd is de invloed van massamedia enorm toegenomen.
als de Tocht der tochten: de allesovertreffende omschrij- De Elfstedentocht van 1963 werd in brokjes verslagen
ving van de Elfstedentocht. Maar lang niet iedereen zal door de televisie, terwijl die van 1985 is vastgelegd van
Illustratie: Frank Dam het gaat om de Elfstedentocht: ‘door een wedstrijdrijder kooi en de stempelpost tot en met de klunende schaat-
de eerste tot en met de laatste seconde – van de start-
begrijpen wat bijvoorbeeld het woord zuigen betekent als
achter een niet-wedstrijdrijder schaatsen om uit de wind
sers in de Hel van het Noorden. Daardoor werden al die
te blijven’.
begrippen meteen opgenomen in het Elfstedenvocabu-
laire.
KLUUNTAPIJT Het opvallendste van de Elfstedentaal is dat enkele
Begrippen uit de Elfstedentocht klinken vaak tijdloos, Friese begrippen langs deze route in recordtempo zijn
gemarineerd in sneeuw en ijs, als de echo van eeuwen opgenomen in het Nederlands. Klunen stond in 1901 al in
aan schaatstradities. Toch is er iets heel merkwaardigs een Nederlands woordenboek – veertig jaar eerder dan
aan de hand met mijn openingsalinea: geen enkel Elf- Nicoline van der Sijs in haar Chronologisch woordenboek
stedenwoord daarin was vóór 1985 bekend hij het grote heeft gedateerd –, maar de grote doorbraak was ook in
publiek. Als die zinnen in 1979 waren opgeschreven, had
bijna niemand begrepen waar die betrekking op hebben.
Pas in 1985 werd er in de Elfstedentocht voor de eerste Begrippen uit de Elfsteden-
keer een ‘startkooi’ gebruikt als startplaats van de wed-
strijdrijders van de Elfstedentocht; voor die tijd zal het tocht klinken vaak tijdloos,
woord voor velen misschien hebben geklonken als een
martelwerktuig. In 1985 werd ook het woord stempelpost gemarineerd in sneeuw en ijs.
(‘plaats voor de verplichte controle met een speciale
stempelkaart’) voor het eerst gebruikt, en begreep
Nederland voor de eerste keer wat er wordt bedoeld met dit geval in 1985. “Tik klunen in op de zoekmachine van
klunen: met de schaatsen over het land lopen, meestal je pc”, merkte Rolf H. Bremmer in 2012 op in zijn onder-
over een ‘kluuntapijt’. zoek naar Friese leenwoorden, “en je zult verbaasd staan
Zelfs uitdrukkingen als de Tocht der tochten en de Hel hoezeer dit vrij jonge Friese leenwoord tot in de meest
van het Noorden (het lange stuk van Harlingen tot Bartle- onverwachte hoeken van het Nederlandse taalgebied (ja,
hiem) werden pas in 1985 gangbare begrippen in de Elf- tot over de landsgrenzen) is doorgedrongen.” Ook vol-
stedentaal, alhoewel ze daarvoor in kleine kring al wel gens kaatshistoricus Pieter Breuker is dat heel bijzonder,
bekend waren. In de archieven van de online kranten- want het dominante Nederlands is doorgaans een on-
bank Delpher trof ik ze echter amper aan vóór 1985; neembaar geachte vesting voor de Friese taal.
daarna werden ze te pas en te onpas gebruikt.
VLEUGELS
MEDIA Nog opmerkelijker is het gegaan met It giet oan! (letter-
Hoe komt het dat die woorden pas in 1985 echt door- lijk: ‘Het gaat beginnen’), de woorden waarmee Elfste-
drongen tot onze taal? De invloed van de media blijkt denvoorzitter Henk Kroes de tocht van 1997 aankondig-
doorslaggevend te zijn geweest. In 1985 was er al twee- de. Deze uitspraak kreeg vleugels, geheel volgens de 

voor het eerst integraal
op tv; It sil heve!, startkooi.
Klunen wordt een
introductie nationaal bekend begrip
stempelpost in een Infographic: Karin Nas-Verheijen
rayonhoofd ‘Elfstedenspel’ in (en staat zelfs in Time)
de Leeuwarder 1985
Courant; vanaf
1985 een vaste
1954 uitdrukking
1947 1986

1976
verdeelde
start, zuigen
1963
1956 ONZE TAAL 2019 — 2/3
1997 It giet oan!
1982
voor het eerst
livebeelden op
tv; Bartlehiem
wordt een na- de Hel van het Noorden (vlak na het
tionaal begrip afblazen van een Elfstedentocht, 15
overgenomen uit het wielrennen)