Page 12 - OnzeTaal_febmrt2019_HR

VRAAG EN

ANTWOORD

ZONNE(N)PANEEL
aarom is zonnepaneel zonder
W tussen-n? Het meervoud van
zon is toch zonnen?
Samenstellingen die met het woord zon
beginnen, vallen in de officiële spelling
onder een uitzonderingsregel.
De hoofdregel luidt inderdaad: “We
schrijven de tussenklank als -en als het
linkerdeel van de samenstelling een
zelfstandig naamwoord is dat een
meervoud heeft op -en, maar geen
meervoud op -es.” Maar er zijn een paar
uitzonderingen, en een daarvan luidt (in
de woorden van het Groene Boekje):
“Als het linkerdeel van een samenstel-
ling verwijst naar een persoon of zaak
die in de gegeven context uniek is, SPREEKWOORDELIJK
schrijven we -e.” Hierbij wordt op- Illustratie: Matthijs Sluiter
gemerkt dat het uitsluitend gaat om
samenstellingen met zon, maan, hel
en onze lieve vrouw(e), zoals zonnebril, OP DE KOOP TOE
zonnepaneel, maneschijn, manestraal,
hellehond, helletocht, onzelievevrouwe- aarom zeggen we als je iets extra’s ontvangt dat je het ‘op de koop
bedstro en Onze-Lieve-Vrouwekerk. W toe krijgt’?
Het idee hierachter is: in onze gewo-
ne wereld kennen we maar één zon, één
maan, enz. De meervoudsvormen zon- Het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) legt uit waar de oorsprong van
nen en manen bestaan wel – er bestaan deze uitdrukking ligt: “Wanneer men een zekere hoeveelheid van een waar koopt,
bijvoorbeeld elders in het heelal meer- wordt daarbij soms gratis iets als toegift gegeven, het wordt er als het ware bo-
dere zonnen en manen – maar in ons venop gelegd.” Op de koop toe krijgen (of geven) betekende dus letterlijk ‘als extra
dagelijks leven spelen die geen rol; krijgen (of geven) bij dat wat iemand koopt’. De handeling van het kopen is later
daarom gelden zon en maan in de offi- naar de achtergrond verdwenen; op de koop toe betekent (sinds ongeveer de acht-
ciële spelling als unieke begrippen. Het tiende eeuw) meer in het algemeen ‘daarbovenop, en bovendien, als extra’.
Groene Boekje vermeldt overigens wel Toch is daarmee nog niet alles gezegd. Want hoewel die betekenis in eerste
het woord manenkam, maar daarbij gaat instantie positief bedoeld was, wordt op de koop toe veelal met iets negatiefs
het om de manen van een paard. geassocieerd. Zo schreef Jacob van Lennep in 1865 dat hij geen zin had “om de
rij der slachtoffers van zelfbedrog of van schijnbeloften te vermeerderen en mij
belachlijk te maken op de koop toe”. En ook tegenwoordig is op de koop toe vooral
ONVERMIJDBAAR een negatieve toevoeging: ‘We moesten lang op ons eten wachten en werden nog
k kom weleens het woord onver- afgeblaft op de koop toe.’
Imijdbaar tegen. Is dat wel juist? We Naast op de koop toe krijgen bestaat ook de uitdrukking op de koop toe nemen,
hebben toch al het woord onvermijde- met de betekenis ‘voor lief nemen, aanvaarden’. Bijvoorbeeld in de kop “Guardio-
lijk? la neemt ‘probleem’ van Kompany op de koop toe” (Voetbal International, 9 janua-
Onvermijdelijk en onvermijdbaar zijn al- ri 2019): trainer Pep Guardiola wilde graag met speler Vincent Kompany blijven
lebei goede woorden; ze bestaan beide samenwerken, ondanks diens vele blessures. Het Groot uitdrukkingenwoordenboek
al eeuwen. Wel komt onvermijdelijk veel van Van Dale omschrijft op de koop toe nemen dan ook als “een bijkomend onge-
vaker voor; daarom klinkt onvermijdbaar mak accepteren”. Mogelijk is op de koop toe nemen begonnen als ironische uit-
voor veel mensen minder vertrouwd. drukking: je krijgt iets (als extraatje) waar je niet op zit te wachten, dus je hebt
Beide woorden drukken uit dat iets het maar te accepteren. Toch getuigt deze uitdrukking doorgaans van een posi-
niet vermeden kan worden. Er is wel tieve instelling: er zijn misschien onaangename bijkomstigheden, maar daar
ONZE TAAL 2019 — 2/3 gedachte: het kan echt niet anders, het voorbeeld: bedrijven en organisaties die maken van een auto, enz. Het zijn dus
wordt niet al te moeilijk over gedaan.
een subtiel gebruiksverschil. Onvermij-
delijk wordt vaak gebruikt met als bij-
is door het lot bepaald. Bijvoorbeeld:
‘We moesten door de regen naar huis
producten aanbieden – of het nu gaat
kosten die de klant altijd moet betalen,
fietsen. Een nat pak was dus onvermij-
om auto’s, concertkaartjes of reizen –
boven op de prijs van het product zelf,
delijk.’
Bij onvermijdbaar gaat het eerder om
menselijk handelen. Het is de ontken-
adverteren met prijzen waar de ‘onver-
zijn.
Verder wordt onvermijdelijk soms ook

mijdbare kosten’ niet in zijn verwerkt.
nende tegenhanger van vermijdbaar, dat kunnen een boete krijgen als ze daarbij en die dus voor de klant ‘onvermijdbaar’
inhoudt dat iemand iets (normaal ge- Dat kunnen administratiekosten zijn, in een minder letterlijke, vaak enigszins
12 sproken) zou kunnen vermijden. Een boekingskosten, kosten voor het rijklaar negatieve of ironische betekenis ge-