Waarom hebben dag, lot, schip, enz. in het meervoud een lange klinker: dagen, loten, schepen?

In de vroege Middeleeuwen werden korte klinkers die in een beklemtoonde lettergreep stonden, verlengd in de uitspraak. De taalkundige term voor deze verlenging is rekking. De korte klinkers in de gesloten lettergrepen van bijvoorbeeld dag, weg en slot werden in de open lettergreep van het meervoud lang: dagen, wegen en sloten. De korte i kon in het meervoud een e worden: lid en schip werden leden en schepen in het meervoud.

In het huidige Nederlands gaat het anders. Nu moet je de eindmedeklinker in het meervoud verdubbelen na een korte klinker: bol - bollen, kruk - krukken, zot - zotten. Maar daarop bestaan nog steeds tientallen van zulke oude uitzonderingen. Een (niet volledig) overzicht:

• een korte ‘à’ wordt in het meervoud een lange ‘aa’: bad - baden, bedrag - bedragen, blad - blad(er)en/blaren, dag - dagen, dak - daken, dal - dalen, gat - gaten, gelag - gelagen, glas - glazen, graf - graven, pad - paden (in de betekenis ‘weg’), slag - slagen, staf - staven, vat - vaten, verdrag - verdragen;
• een korte ‘è’ wordt in het meervoud een lange ‘ee’: bevel - bevelen, gebed - gebeden, gebrek - gebreken, spel - spelen, weg - wegen;
• een korte ‘ò’ wordt in het meervoud een lange ‘oo’: gebod - geboden, god - goden, hertog - hertogen, hof - hoven, hol - holen, kot - kotten/koten, lot - loten, oorlog - oorlogen, slot - sloten, verbod - verboden, verlof - verloven;
• enkele bijzondere gevallen: stad - steden, smid - smeden, schip - schepen, lid - leden.

In andere Germaanse talen is de lange klinker vaak wel in het enkelvoud te vinden. Voorbeelden zijn Tag en Tal in het Duits, en dag en dal in het Zweeds en Noors. Deze lange klinker komt ook voor in enkele oudere Nederlandse afleidingen en plaatsnamen, zoals vandaag en daags, buitengaats, midscheeps, Bloemendaal en Roosendaal.

Soms zie je bij de verkleinvorm ook een klinkerverandering, bijvoorbeeld: pad - paadje en lot - lootje.