Hier zet men koffie en over is een voorbeeld van een zeugma. Wat is dat voor stijlfiguur?

In de zin ‘Hier zet men koffie en over’ zitten eigenlijk twee werkwoorden: koffiezetten en overzetten. In het tweede deel van de zin wordt ‘zet’ samengetrokken. De ‘grap’ is dat het samengetrokken zet in combinatie met koffie ‘bereidt, maakt’ betekent, en in combinatie met over in feite ‘varen, brengen’. Zetten wordt dus verbonden met twee andere woorden, maar heeft met elk van deze andere woorden een verschillende betekenisrelatie. In de uitgebreide variant 'Hier zet men koffie en over de Zaan, benen af en knopen aan’ komen daar afzetten (‘amputeren’) en aanzetten (‘aannaaien’) nog bij. 

Zeugma is een Grieks woord, dat ‘juk’ of ‘verbinding’ betekent. Het slaat op de verbinding van het ene woord met de twee andere. De Grote Van Dale geeft als voorbeeld: ‘Zij droeg het hart hoog en bloemen in het haar.’ Dragen wordt hier bij hart figuurlijk gebruikt en bij bloemen letterlijk. Prisma geeft het voorbeeld ‘Zij zette thee en het kind in de stoel.’ Zetten is in theezetten en in de stoel zetten niet hetzelfde werkwoord. Andere voorbeelden:

  • Ik nam een besluit en zij de benen. (nemen betekent in een besluit nemen iets anders dan in de benen nemen)
  • Hij liep eerst achter en later spitsroeden. (lopen betekent in achterlopen iets anders dan in spitsroeden lopen)
  • Ik haalde koffie en alle namen door elkaar. (halen betekent in koffie halen iets anders dan in door elkaar halen)

Het effect van een zeugma is vaak komisch: de lezer wordt even op het verkeerde been gezet. Dat komt doordat de samentrekking op zichzelf klopt. Het samengetrokken deel heeft de juiste vorm en kan ook op dezelfde positie in de zin worden ingevuld. Daardoor gaat de lezer ervan uit dat ook de betekenis overeen zal komen. Dat laatste blijkt dan ineens niet het geval te zijn.