Wat is de juiste naam van het insect: libel of libelle?

Libel en libelle zijn allebei juist. De oorspronkelijke vorm is libel; de vormvariant libelle is daar eind negentiende eeuw bij gekomen.

Herkomst

De aanduiding libel/libelle voor het bekende langwerpige insect komt van het Latijnse woord libellula, dat in het algemeen ‘een zeker insect’ betekende. Dit is een verkleinwoord van het klassiek Latijnse libella, dat ‘waterpas’ betekent; dat is op zijn beurt weer een verkleinwoord van libra, dat ‘waterpas’ of ‘weegschaal’ betekent.

Hoe kan een woord voor een waterpas nu zijn overgegaan op een vliegend insect? Daarvoor moeten we bij Guillaume Rondelet zijn, een Franse geneeskundige en bioloog uit de zestiende eeuw. Hij vond de vorm van de larve van een bepaalde waterjuffer op een ouderwetse, T-vormige waterpas lijken en noemde dit dier in 1558 daarom Libellula fluviatilis, letterlijk ‘rivierwaterpas’. In de achttiende eeuw raakte libelulla (zonder de toevoeging fluviatilis) algemener bekend, dankzij het werk van de Zweedse bioloog Carolus Linnaeus. (Bron: Etymologisch Woordenboek van het Nederlands.)

Onder biologen en natuurliefhebbers wordt vaak onderscheid gemaakt tussen libellen en (water)juffers. De rankere exemplaren zijn de juffers, de wat grotere zijn de (echte) libellen. Juffers (Zygoptera) en echte libellen (Anisoptera) zijn onderorden van de insectenorde der libellen (Odonata). In de praktijk worden ook juffers doorgaans libellen genoemd. Dat is niet fout, omdat juffers zoals gezegd ook tot de orde van de libellen behoren.

Andere betekenissen van libel(le)

Overigens heeft libel nog andere betekenissen. Het kan ook een schotschrift (pamflet, smaadschrift) zijn; het is in deze betekenis verwant met het Latijnse liber (‘boek’). De naam van het tijdschrift Libelle is ook een verwijzing naar dit Latijnse woord: libellum is de verkleinvorm van liber.

Verder kan met libel ook nog altijd een bepaald soort waterpas worden aangeduid; in die betekenis gaat het woord direct terug op het eerdergenoemde libra, net als de naam van het insect.

Libelle(n)larve

In samenstellingen met libel/libelle moet er volgens de officiële spellingregels een tussen-n worden geschreven: libellenlarve, libellenonderzoeker, libelleneitjes, enz. Dat komt doordat er wordt uitgegaan van de oudste vorm libel, en die vorm heeft alleen een meervoud op -en. Als het eerste deel van de samenstelIing alleen een meervoud op -en heeft, wordt die -en ook geschreven in de samenstelling.

In de Spellingwijzer Onze Taal en op onze spellingwebsite Spellingsite.nu wordt ook een alternatieve spelling zonder tussen-n gegeven: libellelarve. Er komt dan een verplicht streepje in geval van klinkerbotsing: libelle-eitjes.