Vertaalsoftware heeft geen goede reputatie. Ten onrechte, want de computer leert steeds beter vertalen. Voorlopig alleen zakelijke teksten en krantenberichten, maar wie weet binnenkort zelfs poëzie.

Raymond Noë | 9 november 2010

Iedereen kent ze, de spam- en phishing-mailtjes à la “Na een verbetering in ons online veiligheidssysteem hebben wij een Bericht van de Code van de Fout ontvangen. Wij zijn diep droevig voor het ongemak.” Of “We gebruiken ons enthousiasme de prijzen, moeten ze alleen pillen aan onze tijd en zijn al blij. Drugs, die graag een andere.”

Ze zijn afkomstig van buitenlandse hele en halfcriminelen, die hun boeventeksten hebben vertaald met een programma dat ze ergens op internet gevonden hebben. En het moeten wel een beetje naïeve criminelen zijn, want iedereen kent wel een paar voorbeelden van hoe verkeerd zo'n machinevertaling kan uitpakken.

De wodka is goed

'Hydraulic rams' worden dan 'natte schapen' in plaats van waterpompen, 'Made in Turkey' wordt 'gefabriceerd in kalkoen' en 'out of sight, out of mind' wordt 'onzichtbaar en idioot'. Heel bekend is het geval van 'The spirit is willing, but the flesh is weak', dat door een vertaalprogramma in het Russisch werd vertaald als 'De wodka is goed maar het vlees is verrot' - een broodje aap, overigens, want deze vertaalblunder was al bekend voordat er computers bestonden.

Maar is het echt allemaal zo erg? Veel van de gratis vertaalprogramma's op internet zijn inderdaad niet 'the little nose of the salmon', maar er zijn betere, niet-gratis programma's. En er is Google Translate - ook gratis, maar ook beter.

Lost in translation

Google Translate vertaalt niet alleen op basis van taalregels, maar ook op basis van statistiek: het programma analyseert door mensen gemaakte vertalingen, en concludeert daaruit hoe een bepaalde zin het best vertaald kan worden. En dat werkt goed genoeg om bijvoorbeeld een Kroatisch nieuwsbericht in begrijpelijk Nederlands om te zetten.

De stand van de techniek in de machinevertalerij is dus op zijn minst hoopgevend. Voor Google blijkbaar zelfs zó hoopgevend dat ze zich nu ook gewaagd hebben aan een programma dat poëzie kan vertalen. En dat terwijl “poetry is what gets lost in translation”, zoals de Amerikaanse dichter Robert Frost (1873-1964) het zo mooi zei: poëzie is dat wat in vertaling verloren gaat.

Oscar Wilde

Bij poëzie gaat het immers niet alleen om de betekenis (en soms de betekenis achter de betekenis), maar ook om de vorm: het rijm en het ritme. En in vertalingen van gedichten gaat altijd wel één van die drie aspecten verloren.

Desondanks noemt Google de eerste resultaten bemoedigend. Bij wijze van proef werden er in het Frans vertaalde gedichten van Oscar Wilde terugvertaald naar het Engels, en dat lukte best aardig. Maar het programma is nog zo experimenteel dat het voorlopig niet wordt vrijgegeven.

Ernstige relaties

Misschien is dat maar beter ook, want zitten we er wel op te wachten, op zo'n volautomatische gedichtenvertaler? Verdwijnt niet alle mysterie uit het leven als Google in 57 seconden de Mei van Gorter en het verzameld werk van Ingmar Heytze in het Azerbeidjaans vertaalt?

Misschien moeten we dat hele Google met zijn gedichtenvertalingen maar links laten liggen. Misschien moeten we gewoon tevreden zijn met de ouwe vertrouwde 'slechte' vertaalmachines met hun onbeholpen vertalingen waar je vrolijk van wordt. En die ongevraagd op de proppen komen met ontwapenende 'readymades' als “Hoi. Mijn naam is Natalia. Ik eenzame meisje zonder schadelijke gewoonten. Ik 29 jaar. Ik zoek een man van 32 jaar voor ernstige relaties.”

Het is bijna poëzie - found in translation.


Meer Nu.nl-columns van Onze Taal