Page 21 - OnzeTaal_april2020_HR

e eerste keer dat Dirk de spreekkamer van samen te vatten of te herhalen, en spreken in concrete
Frieda Debets binnenstapt, heeft hij een taal.” Om dit te illustreren klikt ze een volgend filmpje
briefje met de woorden “maatschappelijk aan. Het is inmiddels 2014. Volgens Marian gaat het
D werkster” in zijn zak. Hij loopt daarmee praten veel beter en zijn er nu andere zorgen. Maar dan
vooruit op de vraag die hij al verwacht: “Wat doet je loopt het gesprek toch helemaal vast.
vrouw?” Hij weet ook dat hij die moeilijke woorden
steeds vergeet. Twee jaar eerder heeft Dirk, een vrolijk Marian: “Het zijn de praktische dingen die meer
ogende zestiger en oud-docent Engels, de diagnose achteruitgaan.”
alzheimer gekregen. Zijn woordenschat wordt kleiner, Dirk trekt een verbaasd gezicht.
waardoor hij steeds moeilijker uit zijn woorden komt. Marian: “Dingen zoeken, verbanden leggen.”
Debets, logopedist bij de afdeling Revalidatie - Logo- Dirk: “Wat?”
pedie van het Radboudumc, begeleidt hem en zijn Marian: “Verbanden leggen.”
vrouw Marian intensief, zodat ze op een prettige manier Dirk: “Ja, maar wie doet dat nou bewustelijk. Dat is …
kunnen blijven communiceren. Met elkaar én met de wie doet dat? Ja, een opdracht kun je zo krijgen, maar
buitenwereld. verder vind ik het een beetje raar.”

GEK “Verbanden leggen, dat is heel abstract taalgebruik”, legt
Debets: “Het proces is vaak al lang begonnen vóór de Debets uit. “Dirk kan het niet meer volgen. Marian heeft
diagnose is gesteld. Er ontstaat dan al veel onzekerheid het gevoel dat het beter gaat met de taal, maar dat komt
en zowel iemand met dementie als de naasten gaan die doordat ze er samen beter mee kunnen omgaan. Je
te lijf door te compenseren. Dan moet je denken aan het merkt in de loop van dit gesprek dat Dirk minder zelf-
maken van briefjes met lastige woorden of het naar de standige naamwoorden gebruikt en de rode draad in het
partner kijken voor hulp tijdens een gesprek. Ook voor gesprek niet meer kan volgen.”
de partner geeft dat onzekerheid. Moet ik helpen of juist De taalontwikkeling van Dirk verloopt zoals bij veel
niet?” alzheimerpatiënten. In het begin is het taalbegrip vaak
Debets, gespecialiseerd in communicatiestoornissen nog grotendeels intact, maar is het lastig om bepaalde
bij dementie, filmde de gesprekken met Dirk en Marian woorden te vinden. Zinnen worden wijdlopig en on-
voor onderzoek en scholing. Ze start het filmpje van het samenhangend. In een volgende fase komt daar vaak
eerste consult. Het is 2012. ‘leeg taalgebruik’ bij. Algemene omschrijvingen als ding,
Dirk: “Nou, we hebben iets met de keuken gedaan, daar of doen vervangen inhoudelijke woorden. Dat dit al
hè? Twee dagen alleen maar rotzooi en viezigheid en
stank en … een idioot iets, hè?” Hij kijkt naar Marian,
links van hem. “Nou dat. Daar word je helemaal gek van, “Testen is pesten.
hè?” Opnieuw een vragende blik naar links.
Geef liever
Marian: “Twee dagen?”
Dirk: “Twee dagen?” complimentjes.”
Marian: “Twee weken.”
Dirk: “Ja, twee weken.”
Marian: “Je zegt: ‘Twee dagen.’” in een heel vroeg stadium gebeurt, blijkt uit een weten-
Dirk: “Dan vergis ik me. En golven van staf, stóf. schappelijke analyse van het taalgebruik van de Ameri-
En viezigheid.” kaanse oud-president Ronald Reagan. Onderzoekers
constateerden op basis van 46 persconferenties tussen
“Dit is een redelijk beginstadium”, legt Debets uit. Ze 1981 en 1988 dat Reagan van zijn 70ste tot zijn 77ste
wijst naar het scherm. “Je hoort hem zeggen: ‘Staf, steeds vaker simpele woorden gebruikte en stopwoorden
stóf’. Hij corrigeert zichzelf nog.” als in principe, eigenlijk en nou. Dit was ruim voordat hij
in 1994 de diagnose alzheimer kreeg.
MEANDERTAAL
Debets praat bevlogen over haar werk. Over haar patiën- QUIZVRAGEN
ten en hun partners, kinderen, buren soms, die ze in de Hoewel er vormen van dementie zijn waarbij behande-
spreekkamer helpt om te gaan met de diagnose en het ling kan zorgen voor een vertraging van het taalverlies,
onvermijdelijke: het verlies van taal. Samen met een is die achteruitgang bij alzheimer niet te stoppen. Maar
groep ervaringsdeskundigen heeft ze een map met edu- weten wat je wel of juist niet moet zeggen of doen, kan
catiekaarten ontwikkeld met uitleg en tips. Die vormen wel bijdragen aan rust en acceptatie en daarmee aan be-
een eerste hulpmiddel voor mensen met dementie en tere communicatie. Debets: “Voor partners is het vaak
hun omgeving om meer inzicht te creëren in het demen- lastig om te accepteren dat hun partner dingen vergeet.
tieproces en in de veranderingen in de communicatie. Ze hebben daardoor vaak de neiging om quizvragen te
“Reageer en spreek positief”, staat op een kaart met stellen. ‘Weet je wie dit is?’ Of: ‘Wat hebben we gisteren
daarop een grote foto met duimen in de lucht. Het is het gedaan?’ Maar bij alzheimerpatiënten is het geheugen
adagium van Debets. “Je moet iemand ‘liften’. Geef verstoord. Je maakt iemand onzeker met het stellen van ONZE TAAL 2020 — 4
complimentjes. En gebruik positieve woorden als gezellig dit soort vragen. Testen is in dit geval pesten. Zeg liever:
en leuk.” ‘Gisteren waren we op de verjaardag van Anne. Wat was
Debets maakt gebruik van ‘meandertaal’: taal waarin het gezellig.’ Je geeft dan informatie waar iemand weer
je meegaat met de ander, waardoor je gesprekspartner mee verder kan.”
zich veilig voelt en goed contact houdt. “Andere ge- Ook Josine van der Poel van de AlzheimerTelefoon
sprekstechnieken zijn bijvoorbeeld: iemand aanvullen merkt dat partners of kinderen vaak vastlopen in de
wanneer hij of zij een woord zoekt, rust creëren door communicatie met hun dierbaren. “Die raadspelletjes  21