13 oktober 2009

“Als het aan de kat lag, kocht ze Whiskas.” Je zou ze de kost moeten geven, de mensen die dachten dat 'ze' op 'het vrouwtje' sloeg, het baasje van de kat: die liep ook de hele tijd door het beeld. Maar nee, 'ze' was de kat zelf. Wás. Want sinds kort is het: “Als het aan de kat lag ... Whiskas.”

Dat klonk wel even kaal toen laatst die nieuwe Whiskasreclame op tv kwam. Waar was dat 'kocht ze' ineens gebleven? Was er iets mis met het filmpje? Deed de tv raar? Nee - het was echt verdwenen.

Gesteriliseerd

Waarom zou die klassieke slogan veranderd zijn? Misschien wel omdat mensen vonden dat een kat niks kan kopen (en dat sommigen dáárdoor dachten dat 'ze' het vrouwtje was). Maar het kan er ook heel goed mee te maken hebben dat een kat misschien wel niet per definitie een 'zij' is.

En inderdaad. Hoewel in het Duits 'die Katze' vrouwelijk is, kun je dat niet zomaar doortrekken naar taal. Zo staat in het Groene Boekje bij 'kat' alleen maar “kat, de” - zonder de (v.) van vrouwelijk, en dus mag het ook een 'hij' zijn. En wat hebben ze met de poes gedaan? Ja hoor, ook gesteriliseerd tot “de”. Alleen de kater is nog mannelijk: “kater, de (m.)”.

Koe

Als je Minoes, Lotje of Gaia niet tot een dametje verheft, hoef je dus helemaal geen 'zij' te zeggen. Dat is goed nieuws voor mensen die alle dieren 'hij' noemen, en dat zijn er veel. Over een koe wordt rustig gezegd: 'Hij staat in de wei', en over een schaap: 'Hij heeft lammetjes.' En dat terwijl een schaap onzijdig is en een koe nota bene vrouwelijk.

Kortom, die woordgeslachtvermeldingen lijken nogal ver van de praktijk te staan. Dat is niet alleen bij dieren zo. In Onze Taal wordt deze maand de vraag beantwoord of je zou moeten zeggen 'Hilke liep naar de wasmachine en zette haar aan.' Niet echt de meest natuurlijke formulering, dachten wij.

Wasmachine

Maar toch is die wasmachine een 'haar', als je tenminste afgaat op de woordenboeken wasmachine. Alleen - er is geen kip (m/v) die dat zou zeggen. Je zet 'hem' aan, niet 'haar'.

Zien we hier de doodsstrijd van het woordgeslacht? Nou, nee. Want op andere plekken duiken een heleboel vrouwelijke woorden op die dat volgens de regels eigenlijk helemaal niet zijn.

Haarziekte

Bijvoorbeeld: “Het Parool feliciteert de rest van Nederland met haar nieuwe krant.” Of: “Openbaar Ministerie kiest architect voor haar nieuwe huisvesting.” Taalliefhebbers noemen dit wel de 'haarziekte': het gebruik van 'haar' in plaats van 'zijn' neemt volgens hen epidemische vormen aan.

Waarom gebeurt dat? Het moet iets te maken hebben met dat 'haar' een beetje verheven klinkt: de lezer voelt dat erover nagedacht is, en dat is vast altijd netter dan zomaar wat zeggen. Het is dus typisch iets uit de schrijftaal. En er zijn veel mensen die een (niet bestaande) regel in hun hoofd hebben dat alle instellingen, bedrijven, landen en steden vrouwelijk zijn.

Koppig

Hoelang is het nog vol te houden om in zulke gevallen koppig 'zijn' te adviseren? Als het systeem verandert, dan beschouwt een volgende generatie taaladviseurs die haarziekte helemaal niet meer als ziekte.

Wij doen voorlopig dapper ons best om die ziekte te genezen. En toch zou het heel goed kunnen dat over een halve eeuw Whiskas 'haar' producten aan de kat brengt - als het aan 'hem' ligt. Zonder dat daar nog een kip naar kraait.


Meer Nu.nl-columns van Onze Taal