19 januari 2010

Het leek nog zo'n mooi nieuw woord, ontvrienden - volgens Van Dale het woord van het jaar 2009. Onze Taal koos voor twitteren. En in 2008 was het swaffelen. Maar wat blijkt? Ze staan allemaal al in een antiek woordenboek.

Wie wil er weten wat het woord van 2010 wordt? Best kans dat je het al kunt vinden in het WNT, het Woordenboek der Nederlandsche Taal, dat de woordenschat van 1500 tot 1976 beschrijft. Daar staan ontvrienden, twitteren en zwaffelen namelijk ook 'gewoon' al in.

Zestiende eeuw

Zwaffelen werd ruim honderd jaar geleden ook al gebruikt. Niet voor 'met je geslachtsdeel ergens tegenaan zwaaien' maar voor 'wiebelen, wankelen'. Twitteren is eind negentiende eeuw uit het Engels overgefladderd; het betekende 'kwetteren'.

En ontvrienden heeft het record: het staat niet alleen in het WNT, met twee zeventiende-eeuwse bewijsplaatsen, maar zelfs al in een woordenboek uit 1599. In de zestiende eeuw betekende het 'iemands vriend/vriendin afnemen'. Nét iets anders dan 'vrienden wissen op netwerksites'.

Recyclen

Maar als je eens goed gaat kijken, is eigenlijk geen enkel nieuw woord echt 'nieuw'. In de verkiezingen van Van Dale en Onze Taal kwamen termen voorbij als hypotheekleed, kopvoddentaks, vaccinatieangst en zeilmeisje. Opgebouwd uit gewone woorden; alleen de combinátie is nieuw.

Andere categorieën neologismen van de afgelopen jaren zijn: leenwoorden (boerka, vuvuzela), halve vertalingen (oppimpen), afkortingen (ama, sasdag) en afleidingen van namen (boekestijntje, hyven). Er is weinig nieuws onder de zon; er wordt gewoon veel gerecycled.

Voorraad

Het lijkt erop dat er geen volledig nieuwe woorden meer ontstaan. Kennelijk is de voorraad woorden, namen en woordstukjes al zo groot dat je altijd iets van je gading vindt om iets nieuws te bouwen. Zulke nieuwvormingen zijn goed te begrijpen dankzij de bekende elementen.

Die herkenbaarheid is waarschijnlijk ook een van de redenen waarom er geen écht nieuwe woorden ingeburgerd raken. En dat terwijl er genoeg klankcombinaties zijn die best kunnen in het Nederlands ('kreimp', 'ploerepef'); ze worden alleen niet gebruikt als nieuw woord - omdat ze nergens op lijken.

Gaten in de taal

Er worden soms dappere pogingen gedaan - zo werd ooit noos voorgesteld als aanduiding voor het verschijnsel dat iemand niet kan ruiken. Best nuttig, alleen is noos nooit algemeen bekend geworden.

Ook in het tijdschrift Onze Taal staan geregeld oproepen om een woord te bedenken voor een bestaand verschijnsel. Neem nou het fenomeen 'Don't mention the war': je mag bepaalde dingen in een gevoelige context echt niet zeggen, maar daardoor doe je het juist wel. Wat voor woord zou je daarvoor kunnen gebruiken? Suggesties zijn welkom.

Creatief

Tip voor de inzenders: hoe creatiever en nieuwer, hoe leuker we het vinden. Maar daar staat tegenover dat de grootste kanshebber vaak het minst nieuwe woord is - want dat is het herkenbaarst. En misschien schopt dat woord het wel tot 'woord van 2010'.


Meer Nu.nl-columns van Onze Taal