Op zaterdag 19 december 2015 werd het zesentwintigste Groot Dictee der Nederlandse Taal gehouden. De tekst was geschreven door Lieve Joris.

De Taaladviesdienst verklaart hieronder per zin de spelling van de lastige woorden (die zijn vetgedrukt).

Op de website van het Groot Dictee is uitleg van de jury te vinden.

Titel

Lang leve het heen-en-weer

  • leve: zonder n; het is een zogenaamde aanvoegende wijs (in het enkelvoud), die een wens uitdrukt. Zie dit advies op onze website.
  • heen-en-weer: is één zelfstandig naamwoord, met streepjes tussen de delen; komt vooral voor in de uitdrukking 'het heen-en-weer krijgen'. (De spelling 'heen en weer' zou je kúnnen verdedigen als verkorting van '(het) heen en weer varen' uit de slotzin, maar volgens de jury moet het in de titel met streepjes.)

Zin 1

Ik was een pensionaatsmeisje met een goeiige nonkel die redemptorist was en ('s) zondags te allen tijde een soutane droeg. In de Congolese brousse praatte hij Kikongo en dronk palmwijn zo zacht als leguanenhuid.

  • pensionaatsmeisje: wordt als samenstelling aaneengeschreven; met een tussen-s, die werd uitgesproken en daarom ook moet worden geschreven. Pensionaat is niet met oe, zoals pensioen, maar met een o, zoals pensioneren en pensionado.
  • goeiige: met dubbel i; geen trema nodig, omdat er geen verkeerde uitspraak mogelijk is; zie dit advies.
  • nonkel: spreektalig Vlaams synoniem van oom, afgeleid van het Franse mon oncle.
  • redemptorist: met p tussen de m en de t; afgeleid van het Latijnse woord redemptor ('verlosser'). Met kleine letter; leden en aanhangers van congregaties, kloosterordes en godsdienstige stromingen krijgen geen hoofdletter.
  • 's zondags / zondags: beide goed. Als er voor zondags een s geschreven wordt, komt daar een apostrof voor en een spatie na: 's zondags is een verkorting van des zondags. Zie ook dit advies.
  • te allen tijde: vaste uitdrukking met oude naamvalsvormen; te zonder n erachter, allen met oude naamvals-n; tijde is geen meervoud maar de enkelvoudsvorm met een oude naamvals-e. Zie ons advies over uitdrukkingen met oude naamvalsvormen.
  • soutane: met ou; aan het Frans ontleend woord, dat een priestergewaad aanduidt.
  • Congolese: met een C, net als de landnaam Congo; met hoofdletter, als bijvoeglijk naamwoord dat van een landnaam is afgeleid.
  • brousse: met ou en met sse; aan het Frans ontleend Belgisch-Nederlands woord, dat 'jungle, rimboe, wildernis' betekent.
  • Kikongo: de naam van de taal wordt met (tweemaal) een k geschreven, zoals ook de rivier de Kongo bij voorkeur met een k wordt gespeld.
  • leguanenhuid: met een tussen-n, volgens de officiële hoofdregel: leguaan heeft alleen een meervoud op -en en het geheel valt niet onder een uitzonderingscategorie.

Zin 2

Pontificaal gezeten in mijn bomma's fauteuil, onder de Byzantijnse afbeelding van Onze-Lieve-Vrouw van Altijddurende Bijstand in haar karmozijnrode gewaad, een drupje Elixir d'Anvers op het ovale bijzettafeltje, liet heeroom tijdens zijn congé sigarenrook de kamer in kringelen / inkringelen.

  • pontificaal: van Latijnse oorsprong, met f en c en twee keer i (niet ie). Het woord past mooi in deze context: het betekent letterlijk 'bisschoppelijk, pauselijk' en overdrachtelijk 'plechtig, vormelijk' of 'zo nadrukkelijk dat men het niet negeren kan'.
  • bomma's: bomma is een spreektalig Vlaams woord voor 'grootmoeder, oma'. In de bezitsvorm bomma's is een apostrof nodig voor de juiste uitspraak; zie dit advies.
  • fauteuil: met au en met eui; ongewijzigd uit het Frans overgenomen.
  • Byzantijnse: met y; afgeleid van Byzantium; met hoofdletter als het letterlijk 'van, uit, betreffende Byzantium' betekent of (zoals hier) 'betrekking hebbend op de Grieks-katholieke kerk en cultuur'. Het woord byzantijns in de afgeleide betekenis 'kleingeestig, muggenzifterig' of 'slaafs' krijgt geen hoofdletter.
  • Onze-Lieve-Vrouw: met drie hoofdletters en twee streepjes, als eretitel van de Heilige Maagd.
  • Altijddurende Bijstand: wordt hier als onderdeel van de eretitel beschouwd en daarom met twee hoofdletters. Verder is altijddurende aaneen: het is een samengesteld bijvoeglijk naamwoord dat 'onafgebroken, voortdurend' betekent.
  • karmozijnrode: samenstelling en dus één woord, in de betekenis 'rood als karmozijn'; met ij; zie ons advies over 'twijfelgevallen ei / ij'.
  • Elixir d'Anvers: een Antwerpse kruidenlikeur; wordt als merknaam met twee hoofdletters en in losse woorden geschreven.
  • ovale: geen n erachter, want het is geen stofnaam, zoals houten, glazen of gouden, maar een vormaanduiding, zoals ronde, vierkante of eivormige.
  • heeroom: samenstelling waarin geen streepje nodig is; heeft de betekenissen 'oom die rooms-ka­tho­liek pries­ter is' en 'ge­moe­de­lij­ke be­na­ming voor een pas­toor in het al­ge­meen'.
  • congé: met accent aigu voor de juiste uitspraak, net als in het Frans.
  • sigarenrook: met tussen-n, volgens de officiële hoofdregel: sigaar heeft alleen een meervoud op -en en het geheel valt niet onder een uitzonderingscategorie.
  • in kringelen / inkringelen: in staat bij voorkeur los van kringelen - het is als los voorzetsel deel van de richtingsbepaling de kamer in - maar volgens de jury mag het ook aaneengeschreven worden.

Zin 3

Op mijn tweeëntwintigste verliet ik dit sacrosancte, breliaanse universum en verkaste naar Nederland, waar een kotelet een karbonade heette, caoutchouc rubber, een froufrou een pony, en een brood niet grijs was maar bruin.

  • tweeëntwintigste: met trema; telwoorden als tweeëntwintig(ste), drieënveertig en tweeënhalf krijgen geen streepje maar een trema. Zie dit advies.
  • sacrosancte: met twee keer een s en twee keer een c; afgeleid van het Latijnse sacrosanctus; het betekent 'bij uitstek heilig, onaantastbaar'.
  • breliaanse: met kleine letter; is afgeleid van (Jacques) Brel, maar is zelf geen eigennaam; de l wordt niet verdubbeld.
  • verkaste: met één t; verleden tijd van verkassen.
  • kotelet: met een k en een t aan het eind; ontleend aan het Franse côtelette, maar vernederlandst.
  • karbonade: met een k en met één n; eveneens aan het Frans (carbonnade) ontleend en ook vernederlandst.
  • caoutchouc: met een c aan het begin en aan het eind, en twee keer ou; ongewijzigd uit het Frans overgenomen.
  • froufrou: zonder streepje aaneen; twee keer ou; opnieuw een aan het Frans ontleend (informeel) Belgisch-Nederlands woord; het betekent 'pony(haar)'. Woorden met twee of meer (bijna) gelijke delen worden bijna altijd zonder streepje aaneengeschreven: blabla, blingbling, tamtam, wipwap.

Zin 4

In Mokum voelde ik me al( )gauw senang. Ik leerde jij-bakken pareren, linkmiegels / linkmichels vermijden en ervoer mijn expatriatie nooit als een collocatie. Allengs maakte ik kennis met hachee, gruttenpap en krentjebrij, maar ook met saté en spekkoek, en at niet alleen halal maar ook koosjer.

  • Mokum: met een hoofdletter en een u. Mokum is een Bargoens woord voor 'stad'; wordt vaak – zoals hier – als bijnaam voor 'Amsterdam' gebruikt en krijgt dan een hoofdletter.
  • algauw / al gauw: als één woord opgenomen in het Groene Boekje en Van Dale, maar de spelling met een spatie is volgens de jury ook te verdedigen. Zie ook dit advies.
  • senang: vrijwel alleen in Nederland bekend woord, geleend uit het Maleis of Indonesisch, dat 'lekker, behaaglijk' betekent.
  • jij-bakken: met een streepje, vanwege de zogenaamde zelfnoemfunctie: het eerste deel van de samenstelling (in dit geval jij) krijgt veel nadruk en verwijst naar zijn eigen betekenis; vergelijkbaar zijn bijvoorbeeld ik-besef, wij-gevoel en mens-zijn.
  • linkmiegels / linkmichels: met ie en een g óf met i en chlinkmiegel/linkmichel is een informeel Nederlands-Nederlands woord dat 'gewiekste, lepe vent' betekent; samengesteld uit het woord link (in de betekenis 'vals, gevaarlijk') en een verbastering van de persoonsnaam Michel. (In het Groene Boekje staat alleen linkmiegel, maar Van Dale geeft ook linkmichel; de jury heeft besloten beide vormen goed te keuren.)
  • expatriatie: één woord; het betekent 'verbanning uit het vaderland' of 'emigratie'.
  • collocatie: met twee keer een c en dubbel l; afgeleid van het Latijnse collocatio; het betekent in Belgisch-Nederlands 'gedwongen opname in een inrichting'.
  • hachee: met dubbel e, zonder accent; verkorting van het Franse viande hachée ('gehakt vlees').
  • gruttenpap: samenstelling met tussen-n, volgens de officiële hoofdregel; grut (een enkelvoudsvorm die overigens niet meer gangbaar is) heeft alleen het meervoud grutten en het geheel valt niet onder een uitzonderingscategorie.
  • krentjebrij: geen tussen-n, want krentje heeft geen meervoud krentjen; brij (in de zin van 'pap' of bijvoorbeeld 'onsamenhangende betekenis') is met ij; zie ons advies over 'twijfelgevallen ei / ij'.
  • saté: met accent aigu voor de uitspraak; komt uit het Maleis.
  • halal: met één l in het midden; komt uit het Arabisch.
  • koosjer: Jiddisch woord, dat 'op z'n Nederlands' wordt gespeld, met dubbel o en een j.

Zin 5

“Wordt mijn dochter daarginds niet te astrant?”, weifelde mijn moeder. Ze prefereerde inmiddels dat ik Neerpelts sprak – alles beter dan dat gutturale Hollands. Mijn vader fulmineerde tegen het perfide drugsbeleid van de noorderburen en hun promiscuïteit( )bevorderende seksshops, maar hun eloquentie apprecieerde hij en het Groot Dictee miste hij niet één keer.

  • astrant: gespeld zoals het uitgesproken wordt, zonder e erachter; betekent 'vrijpostig, brutaal'; hangt samen met assurantie in de specifieke (oudere) betekenis 'zelfverzekerdheid'.
  • weifelde: met ei (in tegenstelling tot twijfelde); zie het advies over 'twijfelgevallen ei / ij', en voor het verschil tussen weifelen en twijfelen dit advies.
  • prefereerde: met één f.
  • Neerpelts: met hoofdletter; het Belgisch-Limburgse dialect van Lieve Joris' geboorteplaats Neerpelt.
  • gutturale: met dubbel t en twee keer een u; gutturaal ('in de keel gevormd') verwijst naar de relatief harde g-klanken die in het noorden van het taalgebied te horen zijn.
  • fulmineerde: met een f; opnieuw een aan het Frans (fulminer) ontleend woord.
  • perfide: met een f; ongewijzigd uit het Frans overgenomen.
  • noorderburen: met kleine letter, want geen geografische eigennaam maar een algemene aanduiding voor 'buren aan de noordkant'.
  • promiscuïteit: met een trema, omdat de u en de i geen tweeklank vormen maar tot verschillende lettergrepen behoren; de e van het grondwoord promiscue valt weg.
  • promiscuïteitbevorderende / promiscuïteit bevorderende: mag zowel aaneen (als samengesteld bijvoeglijk naamwoord dat een vaste eigenschap aanduidt) als met een spatie.
  • seksshops: gewone samenstelling die aaneengeschreven moet worden – ook al is een deel van Engelse afkomst; seks met ks, niet met een x.
  • eloquentie: met een q; komt uit het Latijn.
  • apprecieerde: met dubbel p; geen trema op de e na de i, zoals wordt uitgelegd in dit advies.
  • Groot Dictee: krijgt als (verkorte) eigennaam twee hoofdletters.
  • miste: met één t, want verleden tijd van missen, niet van misten.

Zin 6

Jeminee, ben ik na al die jaren verkaasd? Vast en zeker, al val ik geenszins van Scylla in Charybdis wanneer ik – om te spreken met de onlangs verscheiden Drs. Pvice versa heen en weer vaar tussen beide taal- en cultuuroevers.

  • jeminee: bastaardvloek die letterlijk '(o) Here Jezus' betekent: verkorting van Jesu Domine (in het Latijn de aanspreekvorm van Jesus Dominus, 'Here Jezus')
  • verkaasd: met een d, want voltooid deelwoord van het werkwoord verkazen met de betekenis 'vernederlandsen'.
  • geenszins: met een s in het midden, die eigenlijk een tweedenaamvals-s is – net als in bijvoorbeeld enigszins en anderszins. Zie ook dit advies.
  • van Scylla in Charybdis: met twee hoofdletters; twee keer een y en Charybdis met een i in de laatste lettergreep. Het is een aan de Griekse mythologie ontleende uitdrukking, waarbij Scylla en Charybdis nog als eigennamen worden gezien en dus een hoofdletter krijgen; Scylla was een monster dat dieren en mensen verslond, Charybdis een vervaarlijke draaikolk tegenover Scylla; 'van Scylla in Charybdis vallen' betekent dus 'van het ene gevaar in het andere komen, van de regen in de drup komen'.
  • Drs. P: twee keer een hoofdletter (want zo luidde zijn artiestennaam nu eenmaal); een punt na Drs, geen punt na P.
  • vice versa: twee woorden; vice met een c, versa met een s; uit het Latijn geleende uitdrukking; zie dit advies.
  • heen en weer vaar: 'heen en weer' is in dit geval in losse woorden, en het werkwoord varen staat daar weer los van; hier is geen sprake van het zelfstandig naamwoord het heen-en-weer, zoals in de titel.
  • beide: zonder n, want het is bijvoeglijk gebruikt en verwijst niet naar personen. Zie dit advies.
  • taal- en cultuuroevers: met een streepje na taal, omdat daar een deel van een woord (oevers) is weggelaten: taal- en cultuuroevers is een verkorting van taaloevers en cultuuroevers.

Finale

  • tomaten-groentesoep: met een streepje. In een samenstelling met gelijkwaardige delen komt een streepje tussen die delen. Tomaten en groente zijn hier gelijkwaardige delen: ze staan op één lijn met elkaar. Zie ook dit advies. Groentesoep krijgt geen tussen-n, omdat groente naast het meervoud groenten ook het meervoud groentes heeft.
  • of-of-: met een streepje tussen het eerste en het tweede of en een streepje na het tweede of. Het eerste streepje is nodig omdat het – net als bij tomaten-groentesoep – om gelijkwaardige delen gaat (dat kan dus ook tweemaal hetzelfde woord zijn). Het tweede streepje is nodig omdat er sprake is van een samentrekking: het woorddeel verhaal is weggelaten na het tweede of (er was sprake van een tegenstelling met en-en-verhaal); of-of- als verkorting van of-ofverhaal is vergelijkbaar met taal- en cultuuroevers aan het slot van het dictee.
  • caffè latte: twee woorden; caffè met dubbel f en accent grave, zoals in het Italiaans; latte met dubbel t.
  • F-16-piloot: het woord F-16 (type straaljager) wordt met een streepje geschreven; omdat F-16 op een cijfer eindigt, is nog een streepje nodig in de samenstelling F-16-piloot.
  • déjà-vugevoel: déjà (net als in het Frans) met accent aigu op de e en accent grave op de a. Déjà vu wordt met een spatie geschreven, maar in combinatie met een ander woord, zoals gevoel, wordt het geheel een samenstelling, waarbij er een streepje komt tussen twee anderstalige niet-Engelse delen. Zie dit advies op onze website.
  • gequeued: voltooid deelwoord van het aan het Engels ontleende queueën, dat betekent 'een queue maken, een rij vormen' of 'aansluiten bij een al aanwezige rij van wachtenden'. Zie onze lijst van Engelse werkwoorden met een q.

Hoeveel fouten had u? Zitten er discussiegevallen tussen? En vond u het een goed dictee? U kunt hieronder reageren.

Van de meeste lastige woorden uit het dictee is de spelling (met achterliggende regel) ook te vinden op onze spellingwebsite Spellingsite.nu.

Wilt u zelf een keer een dictee houden met collega's, vrienden of een vereniging? De Taaladviesdienst van Onze Taal heeft verschillende dicteepakketten in de aanbieding.