Page 10 - 12_OnzeTaal_dec2018_HR

WOORDSPRONG HANS BEELEN EN NICOLINE VAN DER SIJS

Over de oorsprong van allerlei woorden.

Van Sinterklaas naar Nikkelen Nelis

e stoomboot mag dan ieder jaar uit Spanje arri-
veren, de Sint zelf stamt uit Turkije. Nicolaas
D was in de vierde eeuw bisschop in het Zuid-
Turkse Myra (tegenwoordig: Demre). Die stad maakte Foto: Nationaal Archief / Collectie Spaarnestad
destijds deel uit van het Romeinse Rijk, dat onder Griek-
se invloed stond. De naam van de bisschop komt dan
ook uit het Grieks: Nikolaos is een samenstelling van
nikè (‘overwinning’) en laos (‘volk’). Zijn naam betekent
dus ‘overwinning van (of met) het volk’. Het Griekse
nikè (spreek uit: ‘niekèh’) vinden we ook terug in het
Amerikaanse sportschoenenmerk Nike (spreek uit:
‘naikie’). De voornaam van de Sint was verbreid in het
hele Middellandse Zeegebied, ook in de gelatiniseerde
vorm Nicolaus.
Als beschermheilige van schippers, scheepsbouwers,
vissers, graan- en wijnhandelaars, schilders, kooplie-
den, apothekers en kinderen verwierf Sint-Nicolaas in
de Middeleeuwen een ongekende populariteit. Zijn ver-
moedelijke sterfdag, 6 december, is de officiële naam-
dag, maar het eigenlijke feest is in Nederland verscho- Wim Sonneveld
ven naar 5 december. Op ‘pakjesavond’ of ‘strooiavond’ als Nikkelen
– beide woorden stammen uit de jaren zeventig van de Nelis (1965).
negentiende eeuw – plachten de kinderen hun schoen te
zetten. Dat de pakjes pas de volgende ochtend werden ge betekenisontwikkeling vaker op; denk aan Jan met de
geopend, blijkt uit de oorspronkelijke titel van het liedje pet of Piet Snot. In 1751 ontdekte de Zweedse mineraloog
‘O kom er eens kijken’ (1898). Die luidt: ‘Zes december’. Axel Fredrik Cronstedt in het erts, waarvoor het Zweeds
het woord kopparnickel gebruikte, een metaal, dat hij in
NICO 1754 de naam nickel gaf.
In vroeger eeuwen was het gebruikelijk kinderen naar Het zilverachtige metaal, taai en roestvrij, werd graag
heiligen te vernoemen. Tegen het eind van de Middel- gebruikt in munten van geringe waarde. België liep in-
eeuwen was Nicolaas een van de populairste voornamen. ternationaal voorop door in 1860 bij het slaan van mun-
Jongensnamen als Nico, Niek, Klaas en Claus zijn daar- ten als eerste land een legering van 75% koper en 25%
van verkorte vormen. Dezelfde oorsprong hebben Niels, nikkel te gebruiken. In de negentiende eeuw nam de
Nikita en de Friese voornamen Laas en Lykle. Meisjes- stofnaam nikkel in de Zuidelijke Nederlanden de beteke-
namen die teruggaan op de Sint zijn Klaasje, Klasien, nis ‘kleingeld’ aan. “Er zijn nikkels van 5, van 10 en van
Nicole, Nicolette en niet te vergeten: Nicoline. 20 centiemen”, vermeldde een Antwerps woordenboek
Er zijn ook achternamen met deze herkomst. Vroeger in 1899. In 1910 beschreef de Vlaamse schrijver Frans
was het de gewoonte de achternaam te baseren op de Verschoren hoe zo’n muntje eruitzag: “’t Was een
voornaam van de vader. Zo betekent Janssen ‘zoon van schoon, nieuw nikkeltje, blinkend en wit, van vijf cens.
Jan’ en Cornelissen ‘zoon van Cornelis’. Achternamen Langs den eenen kant stond er een kroon op, en langs
die teruggaan op de voornaam van de Sint zijn Claes- den anderen kant een takske, met blaren en een groote
sens, Collignon, Colijn, Collins, Colmjon en Nietzsche. tien; en in ’t midden was er een schoon rond holleke.”
In Nederland en Vlaanderen hebben ruim dertig
plaatsen Sint-Nicolaas als beschermheilige, onder meer KOPEREN KO
Amsterdam, Antwerpen, Deventer, Edam, Kampen In de jaren zestig vierde cabaretier Wim Sonneveld
en Zoetermeer. Het Oost-Vlaamse Sint-Niklaas en Sint triomfen met het ondeugende lied ‘Zij kon het lonken
niet laten’. Hij deed dit als ‘Nikkelen Nelis’; terwijl hij
Nicolaasga in Friesland zijn zelfs naar hem vernoemd.
ONZE TAAL 2018 — 12 MUNT muziekinstrumenten. De naam van het typetje was een
het lied zong, was hij van top tot teen behangen met
De naam van het chemische element nikkel gaat ook
knipoog naar de werkelijk bestaande reizende muzikant
Koperen Ko (Johannes Willem Leiendecker, 1909-1982;
terug op de goedheiligman. Een bepaalde ertssoort had
een koperrode kleur, maar het lukte niet er koper uit
onder dezelfde artiestennaam trad ook Willem van Laar,
te winnen. Door Duitse mijnwerkers werd dit minder-
1922-1993, in Almelo op). Het jongste lid in de reeks
waardige erts spottend ‘Kupfernickel’ genoemd. Nickel,
afgeleid van Nikolaus, was een scheldwoord met de
se metaalsoorten, is Blikken Rik, actief in Leiden en
omstreken en op YouTube te bewonderen. Het wachten
betekenis ‘klein mens, kabouter’, en in de taal van de straatmuzikanten met namen die teruggaan op alledaag-
bijgelovige mijnwerkers de naam van een geest die hen is op IJzeren IJsbrand, Tinnen Tineke en Aluminium
10 bedroog. Bij populaire voornamen treedt zo’n ongunsti- Annemiek. 