Zeg je ‘moeder’ tegen je moeder? Of ‘ma’? Of ‘mam’? Het blijkt allemaal nogal gevoelig te liggen. Veel mensen hebben ook meer dan één woord nodig om hun ouders aan te spreken.

Frank Jansen

Eigenlijk lijkt het nogal voor de hand te liggen. Je vader spreek je aan met vader, je moeder met moeder. Maar zo simpel is het niet. Vader en moeder worden niet veel meer gebruikt als aanspreekvorm, zo blijkt uit verschillende enquêtes, waaronder een recente op de Facebookpagina van Onze Taal. Een van de reageerders op het oproepje daar schreef: “Moeder/vader vind ik raar en afstandelijk klinken, ouderwets zelfs.” Verkortingen als va en moesje of moeke lijken al helemaal verdwenen te zijn. En de afleiding vaders/moeders komt nog wel voor, maar dan vooral als het kind grappig wil zijn.

Vader/moeder hebben plaatsgemaakt voor papa/mama of de verkortingen pa/ma en – in toenemende mate – pap/mam. Die trend werd dertig jaar geleden al gesignaleerd in een inmiddels klassiek taalkundig artikel van M.C. van den Toorn en J.A.M. Vermaas over veranderingen in de aansprekingen van de ouders.

(Illustratie: Matthijs Sluiter)

(Illustratie: Matthijs Sluiter)

Welke van de vormen wordt gekozen, blijkt een delicate zaak te zijn. “Mama is toch echt voor kleine kinderen?”, vindt iemand. En: “Schaam je je niet als je dat bij andere mensen zegt? Mam en ma vind ik wel kunnen.” Een andere ma-zegger noemt als voordeel dat het de kortste vorm is, maar een ander “hoort daar automatisch Flodder achteraan”.

Horendol

Vooral sinds de jaren zestig zijn er ook kinderen die hun ouders bij de voornaam noemen. Uit de inzendingen blijkt dat het initiatief hiertoe meestal uitgaat van de ouders, bijvoorbeeld omdat “ze zich van ma zo oud gaan voelen” of “horendol worden van ‘mama, mama’”. Voor andere moeders zijn de voornamen een bron van ergernis. Een van hen zegt: “Ik ben hun moeder, niet hun beste vriendin.” En dan zijn er kinderen die dáár dan weer niet blij mee zijn: “Ik zeg altijd Halil en Carin, maar Halil wordt altijd boos dat ik hem niet met papa aanspreek … en meestal zeg ik dan aaaaaah flikker toch op met je ouderwets gezeik!” Het komt ook voor dat het kind op latere leeftijd terugkeert naar mama, zoals deze inzender: “Ik heb haar verteld dat ik dat deed omdat ik vond dat ik maar één mama op de hele wereld heb en dat belangrijk vond.”

Er zijn ook opvallend veel mensen die twee of meer aanspreekvormen door elkaar gebruiken. Eén reageerder, die de hele serie ma - mam - moedertje - Marie - Maria voor haar moeder nodig heeft, weet wel hoe dat komt: “Mijn moeder zegt altijd: ‘Een lief mens heeft veel namen.’” Een andere verklaring ligt meer voor de hand: ouders en kinderen staan in diverse verhoudingen tot elkaar, en elke verhouding vraagt een aanspreekvorm die de kans op communicatief succes zo groot mogelijk maakt. Zo gezien zijn de verschillende aanspreekvormen dus een vorm van tactiek.

Smeken

Wanneer worden die verschillende namen dan tactisch ingezet? Bijvoorbeeld als ouders niet luisteren; papa/mama-zeggers gebruiken dan opeens de voornaam – of andersom. Of als een verzoek kracht moet worden bijgezet; iemand meldde over te schakelen op mamsie “als ik ergens om moet smeken”. En soms is dat variëren gewoon een manier om grappig te doen. Zo gebruikt een ma-zegger soms moeke of moeders als grapje. Een andere inzender, die vrijelijk varieert tussen pap, mam, vader en moeder, noemt zijn ouders “heel soms bij de voornaam, maar dan meer voor de grap.” Dit laatste motief komt dicht in de buurt van plagen. “Soms noem ik haar expres bij haar naam, maar daar kan ze niet tegen.”

Een steen des aanstoots is dat ouders elkáár ‘papa’ en ‘mama’ gaan noemen.

Een bekend proces is dat het kind al opgroeiend aan andere varianten de voorkeur gaat geven. De ontwikkeling gaat dan van mama via mam naar voornaam. Een 21-jarige blikt terug: “Ik vind ook op volwassen leeftijd pap en mam veel liever klinken dan papa en mama, wat ik meer iets vind voor de kleuterleeftijd; pap/mam of paps/mams kan levenslang.” Over de stap van mam naar voornaam: “Mama noem ik gewoon ‘mama’, hoewel ze nu vaker zegt dat ik haar ook met haar voornaam mag/kan aanspreken.”

Niet alleen kinderen, maar ook ouders zelf gebruiken aanspreekvormen als papa en mama als ze het tegen hun kinderen hebben: “Vraag het maar aan papa”, “Geef dat even aan mama.” Nogal wat inzenders maken daar bezwaar tegen; zij vinden dat je in zulke gevallen gewoon de naam van de moeder of vader moet gebruiken. Maar pas echt een steen des aanstoots is dat ouders elkáár ‘papa’ en ‘mama’ gaan noemen: “Pap, breng jij de vuilniszak even weg?” Iemand is er heel duidelijk over: “Elkaar ‘papa’ en ‘mama’ gaan noemen is op zichzelf al een oorzaak voor het vervolgens doodbloeden van je partnerrelatie: als je elkaar als volwassene alleen maar als de ouder van je kinderen kunt zien …!”


De Onze Taal-enquête op Facebook werd gehouden in 2017. Aan alle inzenders onze hartelijke dank! Daarnaast is er gebruikgemaakt van enkele eerdere internetenquêtes over het onderwerp, zoals die van FOK (2003), Scholieren (2004), Voornamelijk (2012), Zeg maar yes (2013), Schrijven online (2013), Viva (2013) en Reddit (2015).