Waarom verwisselen de i en de u zo vaak van plaats in woorden als munitie

Marc van Oostendorp

Het internet staat vol met “munitieus” beschreven “manupilaties”, want sommige verschrijvingen maak je kennelijk gemakkelijker dan andere. De i en de u kunnen blijkbaar zonder veel problemen met elkaar verwisseld worden. En zo vind je dus ook vormen als minutie voor munitie en indistrueel voor industrieel.

Het zijn ook niet alleen maar verschrijvingen. Veel mensen verwisselen de i en u ook in de uitspraak. Het is mij vast ook weleens overkomen, en in ieder geval denk ik niet dat het mij snel zou opvallen wanneer iemand in het heetst van de strijd ineens ‘manupilaties’ zou zeggen. Hoe kan dat? Dat ligt aan de stand van je mond tijdens het uitspreken van de klanken.

Illustratie: Matthijs Sluiter

Bijna dicht

Om te beginnen maak je de i en de u hoog in je mond – hoger dan andere klinkers. De i is bijvoorbeeld een stuk hoger dan de e, terwijl de klinkers verder veel op elkaar lijken. Je kunt dat voelen aan je tong. Zeg eerst een i en dan een e: wat je moet doen, is het puntje van je tong een beetje naar beneden drukken. Hetzelfde effect heb je bij de u en de eu: het verschil zit ’m erin hoe hoog je je tong optilt: bij de u til je hem zó hoog op dat hij je verhemelte bijna raakt.

Om een klinker te maken moet je je mond opendoen. Dat is het definiërende verschil tussen een klinker en een medeklinker – bij de laatste is er altijd ergens even een totale afsluiting van het spraakkanaal. Voor een a staat het bijvoorbeeld wijd open, maar bij de hoge i en u is het bijna dicht. Dat zijn de klinkers die het meest op medeklinkers lijken.

Nu betekent ‘bijna dicht’ ook dat je de klank verhoudingsgewijs moeilijker kunt aanhouden. De i en de u zijn daardoor de kortste klinkers, en dat betekent dat je als luisteraar simpelweg minder tijd hebt om precies op te vangen wat er gezegd wordt.

Lippen

Daar komt nog bij dat de u en de i ook als je ze lang aanhoudt nog veel op elkaar lijken. Iedereen die weleens naar de Tsjechische tv-persoonlijkheid Martin Šimek heeft geluisterd, weet dit: hij spreekt zuur uit als ‘zier’. Hij is daarin niet de enige, want veel talen hébben helemaal geen u-klank. Veel in en rondom Nederland gesproken talen, zoals het Frans en het Turks, hebben toevallig ook een u, maar het Engels al niet, net zomin als het Tsjechisch en de meerderheid van de andere talen op de wereld. En sprekers van die talen horen vaak het verschil niet tussen zuur en zier.

Dat komt deels ook weer door de tong. Als je goed oplet, merk je dat die bij de i en de u vrijwel in dezelfde stand staat. Het verschil maak je doordat je bij de u je lippen rondt. Dat is een relatief lastige beweging om te maken voor een klein klankeffect – vandaar dat veel talen die klank liever mijden. 

Klemtoon

Hoewel moedertaalsprekers van het Nederlands het verschil moeiteloos kunnen vormen en het in woorden als zier/zuur ook goed kunnen horen, zijn hun oren uiteindelijk niet anders dan die van andere mensen, waar ook ter wereld. Vooral als de klinker geen klemtoon heeft, en dus nóg wat korter is, vinden ook wij het daardoor relatief lastig om te horen wat er gebeurt.

Precies dat is aan de hand bij manipulatie: de klemtoon ligt daar op de twee a’s, en de klinkers die daartussen staan zijn heel kort en bijna niet van elkaar te onderscheiden. Geen wonder dat het af en toe weleens misgaat.


Dit onderwerp is als vlog ook behandeld op het YouTube-kanaal van Marc van Oostendorp.