Door Raymond Noë


Hoe woorden de wereld kleuren

Spanjaarden zien bruggen als groot en sterk, maar Duitsers ervaren bruggen eerder als mooi. Dat zou kunnen komen door het geslacht van het woord. In het Duits is die Brücke vrouwelijk, dus mooi, terwijl het Spaanse el puente mannelijk is, dus sterk. Het idee dat iemands moedertaal op een dergelijke manier zijn blik op de wereld zou beïnvloeden, is het onderwerp van het ‘linguïstisch relativisme’, een richting in de taalkunde die in de jaren veertig van de vorige eeuw populair werd gemaakt door de taalkundigen Edward Sapir en Benjamin Lee Whorf. In hun werk verwezen ze graag naar de taal van de Hopi-indianen, die het concept ‘tijd’ niet zou kennen, waardoor de Hopi een geheel ander wereldbeeld hadden. Dat was voor veel mensen een intrigerend gegeven, en dus kreeg de ‘Sapir-Whorf-hypothese’ veel aandacht. Maar ook veel kritiek. Filosofen en taalkundigen konden er niet goed mee uit de voeten.

In Door de bril van de taal zet de Israëlische antieketalendeskundige Guy Deutscher feiten en meningen over ‘taal en wereldbeeld’ op een rijtje. In het eerste deel (‘De taal als spiegel’) laat hij zien dat taal vaak een afspiegeling is van de bijbehorende cultuur. Zo kennen niet alle culturen een woord voor de kleur blauw – ook de oude Grieken niet, bijvoorbeeld – en dat zou komen doordat blauw voor een cultuur in ontwikkeling de onbelangrijkste kleur is. Aan zwart en wit (dag en nacht), rood (bloed), en groen en geel (gewassen) is meer behoefte.

In het tweede deel (‘De taal als lens’) komt dan de kwestie aan de orde of onze taal inderdaad onze waarneming van de werkelijkheid beïnvloedt. Deutscher noemt dit deel zelf een “pleidooi” voor het linguïstisch relativisme, dat hij onderbouwt met bewijsmateriaal uit een steeds groter wordende hoeveelheid betrouwbaar wetenschappelijk onderzoek. Hij illustreert zijn betoog met boeiende voorbeelden van ‘relativistische’ taalverschijnselen – zoals de windrichtingenoriëntatie van het Guugu Yimidhirr, een Australische aboriginaltaal, waarin de sprekers zich niet uitdrukken met de begrippen links en rechts, maar met equivalenten voor oost, west, noord en zuid ('de kangoeroe ten oosten van mij'). En daarnaast wil hij nog weleens een klein zijpaadje inslaan, om nog even een aansprekend feitje of een leuk weetje te melden – wie zich niet laat overtuigen door Deutschers pleidooi, zal na lezing van zijn boek in ieder geval een hoop van hem hebben opgestoken.

  • Door de bril van de taal. Hoe woorden de wereld kleuren is vertaald door Felix van de Laar. Het is een uitgave van Unieboek | Het Spectrum en kost € 29,99 (gelijmd, 343 blz.). Zie ook de aanbieding. ISBN 978 90 0031 131 6

Fins-Nederlands

Vrij kort na het Groot woordenboek Afrikaans (uit 2011) heeft woordenboekuitgever Prisma alweer een ‘groot woordenboek’ (d.w.z. voor professioneel gebruik) uitgebracht, te weten het Groot woordenboek Fins. Het omvat twee delen van 35.000 trefwoorden elk. De lemma’s geven informatie over equivalenten en betekenissen, woordsoort en gebruik (register en stijl), en waar nodig ook uitdrukkingen en voorbeeldzinnen. Het woordenboek kwam tot stand onder auspiciën van de Nederlandse Taalunie en het Finse ministerie van onderwijs.

  • Groot woordenboek Nederlands-Finsen Groot woordenboek Fins-Nederlands, onder hoofdredactie van Godelieve Laureys en Maritta Moisio, zijn uitgave van Unieboek | Het Spectrum en kosten € 79,99 per stuk (gebonden, 935 resp. 800 blz.). ISBN 978 90 491 0281 4 (N-F), 978 90 491 0279 1 (F-N)

Prisma Nederlands

Het in het onderwijs veelgebruikte Prisma pocketwoordenboek Nederlands is er dit jaar ook in een “De Jeugd van Tegenwoordig Editie”. Hierin is een extra katern van acht bladzijden opgenomen, waarin deze populaire rapgroep “lustig filosofeert over woorden, hun betekenis en gebruikswaarde”. De speciale editie is voorzien van een door de band ontworpen omslag, en is alleen te koop als onderdeel van een set waarin ook de pocketwoordenboeken voor de drie moderne talen zijn opgenomen (totaal zeven pockets).

Het oktobernummer van Onze Taal zal aandacht besteden aan de De Jeugd Van Tegenwoordig en de muziekstroming waarvan ze de bekendste representant zijn, de nederhop.

  • Prisma-pocketpakket De Jeugd van Tegenwoordig (N, N-E, E-N, N-D, D-N, N-F, F-N) is een uitgave van Unieboek | Het Spectrum en kost € 49,99. ISBN 978 90 0031 403 4

Steenkolenengels

In het juli/augustusnummer schreef Gaston Dorren in zijn artikel ‘We speak an own English since decennia’ dat we in Nederland en Vlaanderen een eigen soort Engels aan het ontwikkelen zijn, en dat er eigenlijk geen reden is om je voor dat ‘Dunglish’ te schamen. Wie desondanks zijn Engels wil ontdoen van ‘dutchisms', kan te rade gaan bij David Mangene, een in Nederland werkzame taalcoach van Amerikaanse komaf. In zijn boek Nooit meer Steenkolenengels behandelt hij veelvoorkomende fouten en geeft hij veel tips en aanwijzingen. Maar zijn belangrijkste, steeds weer herhaalde boodschap is dat je als buitenlander niet bang moet zijn om fouten te maken wanneer je Engels spreekt: zelfvertrouwen is het halve werk, vindt hij.

  • Nooit meer Steenkolenengels. Spreek met meer zelfvertrouwen: swagger English is een uitgave van Kemper Conseil en kost € 12,50 (gelijmd, 87 blz.). ISBN 978 90 76542 67 6

Taalvaardigheid jongeren

Ouderen verzuchten vaak dat het droevig gesteld is met de schrijfvaardigheid van jongeren. Maar is dat ook zo? In het e-book Ze kunnen niet meer schrijven tegenwoordig beantwoorden elf jongeren deze vraag vanuit verschillende invalshoeken, waarbij onder meer aspecten als spelling, nieuwe (en oude) media, onderwijs en (ongewenst) Engels aan bod komen. Het boek is samengesteld door taaltrainer Louise Cornelis; het voorwoord is van hoogleraar Nederlandse taalkunde Joop van der Horst.

  • Ze kunnen niet meer schrijven tegenwoordig is voor € 6,49 te koop als e-book (ePub-format zonder DRM) op Onswoord.nl, de site van de uitgever. ISBN 978 90 818825 07

En verder

  • Nederlands in actie van Berna de Boer e.a. “Totaalmethode NT2” voor hogeropgeleide anderstaligen: lees-, schrijf- , luister- en spreekoefeningen, plus aandacht voor grammatica en woordenschat. Eindniveau B1. Coutinho, € 42,50 (ingenaaid, met dvd, 287 blz.). ISBN 978 90 469 0298
  • Moeilijke letters lezen van logopediste Betty Vleeschouwer. Leesoefeningen voor dyslectische kinderen. Acco, € 30,– (ingenaaid, 206 blz.). ISBN 978 90 3348 947 1

Agenda

  • 1-9 september: Week van het schrijven. Tientallen organisaties bieden schrijfactiviteiten aan.
  • 3-9 september: Week van de alfabetisering. Alfabetiseringsprojecten in de schijnwerpers, en uitreiking alfabetiseringsprijzen.
  • 13 september, Amsterdam: Het Taalcongres. Lezingen en workshops over zakelijk schrijven en taalgebruik.
  • 19 september, Amsterdam: DRONGO-festival over ‘Nederlands in een meertalige omgeving’. Lezingen, presentaties, films en informatiemarkt over meertaligheid.
  • 19 september: Talk Like a Pirate Day. Dag waarop iedereen aangemoedigd wordt als een piraat te praten.
  • 22 september, Utrecht: congres Landelijke Vereniging van Neerlandici (LVVN); lezingen en discussie over actuele kwesties binnen het vak Nederlands (in Nederland en in België).
  • 26 september: Europese Dag van de Talen. Scholen en taalinstituten organiseren taalactiviteiten. Thema: ‘Met talen kom je verder’.

Zie voor andere afleveringen van de rubriek 'Inzicht' het dossier elders op deze website.