Door Raymond Noë


Haventaal

Er wordt wel gezegd dat het Rotterdams als taal van een stad die veel mensen van buiten aantrok, zó veel invloeden heeft ondergaan dat het niet de kans heeft gekregen om echt karakteristiek te worden. En inderdaad is het van de stadsdialecten van de drie grote steden waarschijnlijk het moeilijkst te definiëren. Het is vooral herkenbaar aan de wat zangerige, ‘glijdende’ melodie, en minder aan typisch Rotterdamse woorden.
Toch bestaat er wel degelijk een echt Rotterdams jargon, namelijk de taal die vroeger in de havens werd gesproken door de bootwerkers. De woordenschat van die havenarbeiders is door Frits Bom (voorheen Ombuds-, Konsumenten-, Televisie- en Vakantieman) vastgelegd in De havenman. Het zijn de woorden die hij leerde toen hij in het havengebied opgroeide, naar de Havenvakschool ging, en in de havens werkte. Dooie varkens (‘balen koffie’), dompen (‘tillen met een hefboom’), kistjesman (‘parlevinker’), grootmongool (‘baas’), stokkentrekker (‘kraanmachinist’), paddestoel (‘sulletje’), kukirol (‘vreemde figuur’) – allemaal woorden die voor een groot deel verdwenen zijn nu de havenarbeiders die ze gebruikten door de verregaande modernisering in de havens ook verdwenen zijn.
De havenman is niet alleen een woordenboek, want Bom koos voor iedere letter van het alfabet één woord waar hij wat meer over vertelt (zoals fluut, jodenslag, natte jassen, schompus, waaro en zakophouders). In die stukjes haalt hij ook herinneringen op aan de Rotterdamse havens van pakweg vijftig jaar geleden – de tijd dat er nog echte bootwerkers, putgasten en veemarbeiders rondliepen.

  • De havenman. Rotterdams voor gevorderden is een uitgave van Scriptum en kost € 10,– (gelijmd, 180 blz.). ISBN 978 90 5594 842 0

Fout Frans verbeterd

Wie een vreemde taal leert, zal onder invloed van zijn moedertaal soms voor een niet-bestaande of verkeerde term of foute zinsconstructie kiezen. Zo zal een Nederlander die Frans leert spreken de neiging hebben om over een bom te zeggen dat die ‘explodé’ is, terwijl het ‘explosé’ moet zijn. En de zin ‘Hij heeft noch broers noch zussen’ zal hij willen vertalen met ‘Il a ni frères ni soeurs’, terwijl daar nog een ontkennend ne bij moet: ‘Il n’a ni frères ni soeurs.’ In het boek Vous dites?! is een groot aantal van deze vaak door Nederlanders gemaakte Franse misgrepen bijeengebracht, ingedeeld in de afdelingen ‘woordenschat’ en ‘zinsbouw’. Bij ieder lemma wordt aangegeven wat fout is, en hoe het wél moet; op een bijbehorende website kan de lezer aan de slag met oefeningen.

  • Vous dites?! Répertoire d’erreurs courantes en français chez les néerlandophones van Piet Desmet e.a. is een uitgave van Acco en kost € 24,50 (ingenaaid, 160 blz.). ISBN 978 90 334 8515 2

ICT -woordenboek

Jaggies, jailbreak, offload, query, plasmoid … als er één branche is die zich van een ondoordringbaar jargon bedient, dan is het de ICT (“informatie, computers en telecommunicatie”). De processen, apparaten en programma’s waar ICT’ers over praten, zijn voor veel gewone burgers al een vorm van hogere algebra, en de termen waarin dat gebeurt bevorderen het begrip ervan niet: heel veel Engels en heel veel acroniemen. In Wegwijs in ICT-land verklaart Hein van Steenis 20.000 (letter)woorden uit de computerwereld, van AAA en abandonware tot Zune en Zuse. Via zijn website W3dict.nl is een uitgebreidere elektronische versie te koop.

  • Wegwijs in ICT-land. Algemeen woordenboek rond internet, computers en telecom is een uitgave vanHy-phen en kost € 35,– (gelijmd, 492 blz.).Bestellen: Yindo.nl. ISBN 978 90 5940 516 5

Hollander in België

Nijmegenaar Michel Uyen verhuisde in 1990 naar België om er aan de slag te gaan als vertaler bij de EU, en kwam terecht in een land waar dezelfde taal werd gesproken, maar dat toch hemelsbreed van Nederland verschilde. In zijn boek Kuifje in Vlaanderen vertelt hij wat hem de afgelopen twintig jaar zoal is opgevallen als buitenstaander, waarbij de nadruk ligt op wat er in Vlaanderen allemaal ánders is – een soort “culturele antropologie van de kouwe grond”, zoals hij zijn observaties zelf typeert. Dertig bladzijden worden in beslag genomen door een woordenlijst Vlaams-Nederlands, met daarin voor Nederlanders onbekende woorden als bierkaartje (‘bierviltje’), carrure (‘gewicht, importantie’) en poppemieke (‘meisje-meisje’), oftewel Nederlands dat Nederlanders niet kennen.
 

  • Kuifje in Vlaanderen. Een Nijmegenaar leert zijn nieuwe vaderland kennen is een uitgave van Boekhandel Roelants en kost € 12,50 (ingenaaid, 142 blz.). Bestellen: Roelants.nl. ISBN 978 90 74241 18 2

Taalkalenders

In september liggen traditiegetrouw de nieuwe scheurkalenders alweer in de boekhandel, en ook dit jaar zitten daar weer twee taalkalenders bij. De eerste is de Kindertaalkalender, met op elk blaadje een spelletje, een grap, een weetje, een quizvraag of een opdracht, die allemaal iets met taal te maken hebben. De kalender is bedoeld voor kinderen van acht tot twaalf jaar, en is geïllustreerd door Jan Jutte.
De tweede kalender is de Onze Taal Taalkalender, die alweer voor de negentiende keer verschijnt. Zoals gebruikelijk zijn er zeven rubrieken, voor elke dag van de week een: taalkronkels, klanknabootsingen, taaladvies, etymologie, het geheugen van woorden, gezegden en taalkunde.

  • Kindertaalkalender 2012 is een uitgave van Sdu Uitgevers en kost € 15,95. ISBN 978 90 12 58257 5
  • Onze Taal Taalkalender 2012 is een uitgave van Sdu Uitgevers en kost € 15,95. ISBN 978 90 12 58256 8

En verder

  • Oud-Gemerts woordenboek van Piet Vos. Woordenboek van het oud-Gemerts dialect zoals gesproken in de negentiende eeuw. Het boek geeft ook informatie over uitspraak en grammaticale verschijnselen. Stichting Laurentius Torrentinus, € 45,– (gebonden, 451 blz.). Bestellingen: m.breeuwer1@upcmail.nl. ISBN 978 90 73621 35 0
  • Chinees in tien verdiepingen van Ans van Broekhuijzen-de Rooij e.a. Derde, herziene druk van de door de Universiteit Leiden ontwikkelde lesmethode Chinees op vwo-niveau. Leiden University Press, € 39,95 (ingenaaid, 236 blz.). ISBN 978 90 8728 144 1

Zie voor andere afleveringen van de rubriek 'Inzicht' het dossier elders op deze website.