Het cryptogram als taalacrobatiek

Jan Erik Grezel

Voor tienduizenden Nederlanders is een weekend of een zomervakantie niet compleet zonder cryptogram. Maar een handjevol fanatiekelingen wil méér. Zij vullen er dagelijks een in. Of ze nemen deel aan toernooien, zoals het NK 'Scrypto' dat onlangs weer gehouden werd. Wat bezielt hen? En hoe pakken zij zo'n cryptogram aan? Een middag tussen het keurkorps van de vaderlandse puzzelwereld.

"Ik zag het circuit van Zandvoort niet. Daardoor miste ik te veel kruisende letters en bleef ik hangen met de verticalen." Rien Verbeek (56) staat nahijgend als een profsporter de pers te woord. Zojuist is de eerste ronde gespeeld van het Nederlands kampioenschap cryptogrammen oplossen. Verbeek ging van start als gedoodverfde winnaar, maar hij is in de eerste manche lelijk onderuitgegaan. Bij de omschrijving 'Plaatselijk netwerk waar het hard tegen hard gaat (7+3+9)' kwam hij niet op circuit van Zandvoort. Zijn rivale Ida Muller heeft de koppositie ingenomen. In de tweede en derde ronde kan Verbeek nog terugkomen.

Het is een zonnige zaterdagmiddag in het voorjaar. Een uur geleden is de Hella Haasse-zaal van de openbare bibliotheek in Amsterdam volgestroomd voor de finale van het nationale kampioenschap 'Scrypto'. Die laatste term staat voor de speciale kwaliteitscryptogrammen die al meer dan veertig jaar op zaterdag in NRC Handelsblad verschijnen. Via internet zijn zes voorronden gespeeld met honderden deelnemers. Daaruit zijn de 25 snelste crypto-oplossers naar voren gekomen. Vandaag maken zij uit wie zich de allerrapste mag noemen.
Er worden drie ronden gespeeld van een half uur. In elke ronde moeten de kandidaten de oplossingen vinden van zo'n twintig cryptische omschrijvingen en die invullen in een puzzeldiagram. Dadelijk buigen de deelnemers zich over woordraadsels als 'Planten die huiduitslag veroorzaken (9)' (dat cijfer wil zeggen: negen letters) en 'Daar kun je heel chic winkelen, al vind je er enkel elektronica (2+2+2)' (drie woordjes van twee letters). Sommigen vullen het vrijwel direct in: respectievelijk netelroos en in de pc. Heb je die woorden gevonden, dan weet je al bepaalde letters van andere oplossingen en begint het echt te stromen.
"Het is topsport", zegt Jelmer Steenhuis, die elke week het Scrypto voor de zaterdagkrant maakt. "En de absolute top, onder wie Verbeek en Muller, ligt mijlenver voor op het peloton."

Dirigent

In de wereld van de woordpuzzels vormt het cryptogram de koningsklasse. Maar op dit NK geen haat en nijd tussen de titelkandidaten; de sfeer is gemoedelijk. Links en rechts hoor ik hartelijke begroetingen: velen kennen elkaar van de vorige edities. En wie hier louter wereldvreemde woordgekken en monomane misantropen verwacht aan te treffen, komt ook bedrogen uit. Ik zie vooral gewone mensen van rond de vijftig. Ida Muller is apotheker in Castricum. Zij eindigde de vorige keer als tweede. Haar man en dochter zijn als supporters meegekomen. Rien Verbeek uit Wijk bij Duurstede is in het dagelijks leven muziekleraar op een middelbare school en dirigent van een amateurorkest. Herman ten Brink, bij de voorronden derde en daarmee kanshebber voor het goud, is organisch chemicus in Rotterdam. Wat deze mensen gemeen hebben, is het plezier in het oplossen van een cryptogram. De meeste uitblinkers doen dat dagelijks, Ten Brink alleen op zaterdag. "Rustig wakker worden, krantje erbij. Eerst het cryptogram uit de Volkskrant, dan de puzzel van De Groene Amsterdammer. En tot slot het Scrypto in de NRC."

Geestelijk vader

In de eerste ronde wordt het Ten Brink toevallig makkelijk gemaakt. Twee horizontaal: 'Samenwerking die als vanzelf gaat in de wetenschap (10+6)'. Hij komt al snel op het hem beroepshalve wel héél vertrouwde organische chemie. Maar niet altijd liggen de oplossingen zo voor het oprapen.

De rest van dit artikel en een taalcryptogram vindt u in het zomernummer van Onze Taal.


Lid worden


Lees ook het kader bij dit artikel: Crypto's voor dummy's.