Waar komt de uitdrukking spijkers op laag water zoeken vandaan?

 

Spijkers op laag water zoeken betekent 'vitten', 'zeuren', 'ongegronde of gezochte aanmerkingen maken over kleinigheden' en ook wel 'uitvluchten proberen te zoeken door pietluttigheden aan te voeren'.

Op laag water betekent hier oorspronkelijk 'bij laag water', 'tussen eb en vloed'. Vroeger moest het personeel op de oude scheepstimmerwerven van hun bazen bij laag water op zoek gaan naar spijkers die tijdens het werk in het water waren gevallen. Spijkers waren destijds tamelijk waardevol; het was dus zonde ze zomaar te laten liggen. Spijkers op laag water zoeken had aanvankelijk de betekenis 'speuren naar spijkers', en kreeg kennelijk de algemenere betekenis 'naar kleinigheden zoeken die bijna niet te vinden zijn'. Van daaruit ontstonden de huidige negatieve betekenissen. Wat wel wat vreemd is, is dat de kennelijk waardevolle spijkers in de uitdrukking veranderden in iets kleins en waardeloos. 

Er doet echter nog een verklaring de ronde. Deze verklaring gaat ervan uit dat het beter is om (sommige?) reparaties aan schepen met schroeven uit te voeren dan met spijkers. Spijkers kunnen namelijk onder spanning loslaten of wijken. Als een schipper na de reparatie van zijn schip wilde controleren of de reparatie met schroeven was verricht, en niet met spijkers, liet hij het schip droogvallen om dat te kunnen bekijken. Spijkers op laag water zoeken zou dan teruggaan op deze controle: zoeken naar het minieme verschil tussen een spijker- en een schroefkop. 

Het voordeel van deze laatste uitleg is dat nu duidelijk is dat de spijkers niet zo veel waard waren, wat correspondeert met de betekenis van de uitdrukking. Dat de spijkers in de uitdrukking spijkers op laag water zoeken voor 'kleinigheden, pietluttigheden' staan, is nu logischer. Aan de andere kant noemen de spreekwoordenboeken deze verklaring niet. Daarin vind je alleen de eerstgenoemde verklaring.