Waar komt het gezegde op de valreep vandaan?

 

Op de valreep betekent 'op het laatste moment, net voordat het te laat is'.

Het Groot Uitdrukkingenwoordenboek van Van Dale (2006) vermeldt: “De valreep was een afhangend touw met knopen, waarlangs men een schip kon verlaten of er tegenop kon klimmen. Met op de valreep staan kon men aanduiden dat iemand op het punt stond te vertrekken.” Van daaruit kreeg op de valreep de betekenis 'op het laatste moment'.

Val in valreep is de stam van het werkwoord vallen, dat al in het Middelnederlands gebruikt werd in de vaste verbinding in de boot, in de sloep vallen. Oorspronkelijk betekende dit 'zich uit het schip langs een touw in de boot laten glijden' en later ook 'in de langszij liggende roeiboot plaatsnemen'. Volgens het spreekwoordenboek van K. ter Laan was er een commando Val! in gebruik.

Reep wordt in het algemeen gebruikt voor iets wat in verhouding tot zijn breedte lang is (denk aan een reep chocola). Het kon vroeger ook 'touw' betekenen; het is in feite hetzelfde woord als het Engelse rope. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal vermeldt nog dat de valreep soms uit twee touwen bestond, die “naderhand door middel van verbindingsstukken tot een touwladder (werden) vereenigd”.

De spreekwoordenboeken geven op de valreep vaak als onderdeel van een glaasje op de valreep ('een afscheidsdronk'). F.A. Stoett citeert in zijn Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden een bron uit 1732: “Zoo was men van ouds in de Nederlanden gewoon, niet alleen afscheidmaalen te geven, en te houden, maar in 't byzonder op het punt van scheiden een glas van afscheid te drinken, en dat somtyds te herhaalen, den reisvaardigen uitgelei gedaan hebbende, te scheep, of voor de wagen. Welke oude gewoonte nog bevestigd wordt door de hedendaagse spreekwoorden: Een glaasje op de valreep, en Een glaasje aan de wagen.” Wie op de valreep een glaasje dronk, deed dat dus oorspronkelijk op het laatste moment voordat de boot vertrok.