Waar komt de uitdrukking 'Om der wille van de smeer likt de kat de kandeleer' vandaan?

 

'Om der wille van (of omwille van) de smeer likt de kat de kandeleer' betekent: als iemand denkt ergens uiteindelijk voordeel bij te hebben, doet hij dingen die hij eigenlijk niet prettig vindt. Deze uitdrukking wordt vaak gebruikt in een situatie waarin iemand extra aardig doet tegen een ander, terwijl dat niet gemeend is. De vleierij is alleen maar een middel om iets bij de ander gedaan te krijgen. Oorspronkelijk verwijst de uitdrukking naar het idee dat als je een kat aan een kandelaar ziet likken, hij dat niet doet omdat hij de kandelaar zo lekker vindt, maar alleen vanwege het kaarsvet dat op de kandelaar zit.

Jacob Cats gebruikte de uitdrukking al: 'Om de minne van het smeer, leckt de kat den kandeleer.' Maar ze is nog ouder: in de Proverbia communia ('Gewone spreekwoorden'), een boek dat rond 1480 verscheen, stond al 'Om die minne vanden smeere, leckt die catte den candeleere.' 

Smeer betekent van oorsprong 'dierlijk vet'. In het Woordenboek der Nederlandsche Taal komt het volgende citaat (uit 1770) voor: “Schoon men bij ons de Kaarsen gewoonlijk bij de Kaarse-maakers of in de Smeer-winkels koopt, zo kan men dezelve echter in groote Huishoudingen zelf bereiden.” Van Dale (2005) vermeldt dat smeer, talk, reuzel en ongel allemaal termen waren om het vet aan te duiden dat verkregen wordt uit de inwendige delen van runderen, schapen en geiten. Van dit vet werden kaarsen gemaakt.