Waar komt de uitdrukking ‘Om der wille van de smeer likt de kat de kandeleer’ vandaan en wat wordt ermee bedoeld?

‘Om der wille van (of om den wille van of omwille van) de smeer likt de kat de kandeleer’ betekent: ‘soms zijn mensen bereid dingen te doen die ze eigenlijk niet prettig vinden als ze denken  dat ze daar uiteindelijk voordeel bij hebben’. Deze uitdrukking wordt vaak gebruikt in een situatie waarin iemand extra aardig doet tegen een ander, terwijl dat niet gemeend is. De vleierij is alleen maar een middel om iets bij de ander gedaan te krijgen. Oorspronkelijk wil de uitdrukking zeggen: als je een kat aan een kandelaar ziet likken, doet hij dat niet omdat hij de kandelaar zo lekker vindt. Hij likt er alleen maar aan vanwege het kaarsvet dat erop zit.

Jacob Cats gebruikte de uitdrukking al: ‘Om de minne van het smeer, leckt de kat den kandeleer.’ Maar ze is nog ouder: in de Proverbia communia (‘Gewone spreekwoorden’), een boek dat rond 1480 verscheen, stond al ‘Om die minne vanden smeere, leckt die catte den candeleere.’ In de loop van de negentiende eeuw werd de variant om der wille van de smeer gebruikelijker dan om de minne van de smeer

Betekenis van smeer

Smeer betekent van oorsprong ‘dierlijk vet’. Dit vet wordt verkregen uit de inwendige delen van runderen, schapen en geiten. Er werden vroeger kaarsen van gemaakt. In het Woordenboek der Nederlandsche Taal komt het volgende citaat (uit 1770) voor: “Schoon men bij ons de Kaarsen gewoonlijk bij de Kaarse-maakers of in de Smeer-winkels koopt, zo kan men dezelve echter in groote Huishoudingen zelf bereiden.”