Waar komt de uitdrukking een heet hangijzer vandaan en wat wordt ermee bedoeld? 

Als iets een heet hangijzer wordt genoemd, wil dat zeggen dat het een moeilijke, gevoelige, actuele kwestie is. Bijvoorbeeld: ‘Het wel of niet plaatsen van windmolens blijft een heet hangijzer.’

Een hangijzer was een ijzeren voorwerp boven een haardvuur, waaraan bijvoorbeeld ketels en pannen werden opgehangen. Het hangijzer kon een eenvoudige ijzeren haak zijn, maar ook een ring, een stang of staaf met inkepingen, of een soort ketting. Zo’n ijzer werd door het haardvuur uiteraard gloeiend heet. Je moest dan ook oppassen dat je je er niet aan brandde als je bijvoorbeeld een ketel eraf tilde. Daardoor kreeg een heet hangijzer aangrijpen/aanvatten de figuurlijke betekenis ‘iets gevaarlijks doen’. Deze uitdrukking is inmiddels verouderd. Wel bleef een heet hangijzer in gebruik als aanduiding voor ‘iets gevaarlijks en moeilijks’. Het wordt vaak gezegd van politiek gevoelige onderwerpen. 

Heet handijzer

Er bestaat een variant van de uitdrukking die maar één letter verschilt: een heet handijzer. Ook daarmee is ‘lastige, gevoelige kwestie’ bedoeld. Een handijzer was een ijzeren staaf die in het vuur verhit werd. Er werd mee ‘bepaald’ of iemand schuldig was aan toverij. Als het hete handijzer tegen iemands hand werd gehouden op het moment dat hij of zij beweerde onschuldig te zijn, en de hand verbrandde vervolgens niet, was dat een goddelijk teken dat hij of zij de waarheid sprak en dus onschuldig was.

De uitdrukkingen een heet hangijzer en een heet handijzer komen al lang voor in het Nederlands. Tegenwoordig is een heet hangijzer gebruikelijker. Deze variant komt al voor in boeken uit het midden van de zeventiende eeuw. Een heet handijzer lijkt – afgaande op wat er in boeken terug te vinden is – anderhalve eeuw jonger.