Waar komt de uitdrukking de pijp aan Maarten geven vandaan en wat wordt ermee bedoeld?
 

De pijp aan Maarten geven betekent ‘het opgeven, het bijltje erbij neergooien’ en ‘doodgaan’. De herkomst van deze uitdrukking is helaas niet bekend. Ze komt zeker vanaf de negentiende eeuw voor. De variant de pijp aan Marten geven lijkt het oudst; ook lijkt de uitdrukking in Vlaanderen te zijn ontstaan. 

In het Wielerwoordenboek van Marc de Coster (1989) staat dat de pijp aan Maarten geven aanvankelijk wielerjargon was voor ‘opgeven in een wedstrijd, uitvallen, in de bezemwagen worden opgenomen’. Wielercommentator Barend Barendse maakte deze uitdrukking in de jaren zestig van de twintigste eeuw populair bij het grote publiek.

Een van de verklaringen voor de herkomst die de ronde doen, is dat de pijp aan Maarten geven teruggaat op een Duitse traditie, die onder meer ook in (Nederlands) Limburg bekend is. Met Sint-Maarten – en in Limburg op 5 december – wordt er een Sint-Maartenpop gebakken, waar een pijp in wordt gestoken (de pijp wordt zo dus ‘aan Maarten gegeven’). Die pijp zou oorspronkelijk een bisschopsstaf zijn geweest. Het verband met de betekenis ‘sterven, opgeven’ is hierbij echter onduidelijk. Andere verklaringen die weleens zijn genoemd: 

  • het feit dat in maart veel oude mensen zouden sterven (dus: de maand maart niet overleven);
  • het feit dat maart de vastenmaand is, waarin vroeger ook niet gerookt werd;
  • de ‘pijpers’ (= blazers) op een bruiloft die hun pijp (= muziekinstrument) aan de ‘maarte’ (= dienstmeid) geven om zichzelf vervolgens ook in het feestgedruis te storten.

Taalkundige Jan Stroop heeft de mogelijkheid geopperd dat de Maarten in deze uitdrukking Maarten Luther kan zijn. Pijp zou dan een verbastering van pij zijn. Maarten Luther hing zijn (katholieke) pij immers aan de wilgen. Het is mogelijk dat je pij aan Maarten geven ging betekenen: ‘het katholieke geloof afzweren’, en later nog algemener: ‘ergens mee stoppen’.

Het Frans kent de uitdrukking ‘casser sa pipe’ (‘zijn pijp breken’) voor ‘doodgaan’. Als er al een verband met de pijp aan Maarten geven zou zijn, blijft onduidelijk wie Maarten is.