Waar komt de uitdrukking de kluts kwijtraken vandaan en wat wordt ermee bedoeld?

Wie de kluts kwijt(geraakt) is, is in de war: hij is van zijn stuk gebracht en weet even niet wat hij moet doen.

Deze uitdrukking gaat volgens de meeste naslagwerken terug op het klutsen van eieren of room. Als je dat met een snelle, regelmatige slag doet, gaat het het best. Als je deze 'kadans' kwijtraakt, gaat het minder snel, en misschien mislukt het zelfs. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal vermeldt bij kluts: “De handeling van klutsen. 'Geef die eieren nog eenen kluts of twee.' (...) Den kluts kwijt, eig. 'den slag kwijt', en vandaar met betrekking tot een wijze van handelen en in 't bijzonder tot gedachten: niet meer wetende hoe te doen, of hoe over de zaak te denken; in de war (geraakt).”

Er is ook een andere verklaring in omloop voor deze uitdrukking, die onder meer te vinden is in het spreekwoordenboek van F.A. Stoett. Volgens Stoett gaat de kluts kwijtraken terug op de oude, handmatige methode van papierfabricage. Daarbij 'klutste' men de papiervloeistof zo gelijkmatig mogelijk over de vorm uit. Het Etymologisch woordenboek van Van Dale (1989) noemt de “handpapiermakerij” ook; de kluts kwijt zou verwijzen naar het moment waarop men de slag kwijtraakte bij het verdelen van de vloeistof. Jac. van Ginneken (Handboek der Nederlandsche taal. Deel II. De sociologische structuur onzer taal) geeft nog een andere verklaring. Hij noemt klutsen als voorbeeld van spinners- en weverstaal: “het met eenen houten lepel vloeiender en rekbaarder maken van den steek”.

De verklaringen hebben allemaal gemeen dat met kluts oorspronkelijk een ritmische slaande beweging werd bedoeld.

In het Leenwoordenboek (1996) van N. van der Sijs staat een andere verklaring: de kluts kwijt zijn is ontleend aan het Engelse clutch ('hendel die een apparaat in of buiten werking stelt'). Wie deze clutch kwijt is, verliest de beheersing over de gang van zaken. Deze verklaring is voor het eerst geopperd door Liesbeth Koenen en Rik Smits in Peptalk. De Engelse woordenschat van het Nederlands (1992). De kluts kwijt zijn komt al voor in de tweede druk van Van Dale (1872); het zou dan al een flinke tijd geleden geleend zijn.