Waar komt de uitdrukking de dood of de gladiolen vandaan en wat wordt ermee bedoeld?

De dood of de gladiolen betekent 'ik waag het erop: het wordt een mislukking óf een glorieuze overwinning', 'alles of niets'. 

Deze uitdrukking komt waarschijnlijk uit de wielersport. Als een wielrenner een koers of rit gewonnen heeft, krijgt hij/zij op het podium een grote bos bloemen (de 'gladiolen'). Om te kunnen winnen, moet een wielrenner vaak al zijn krachten aanspreken én het lef hebben om een beslissende versnelling te plaatsen. Dat geldt vooral voor massasprints, want daarin worden er veel risico's genomen. 

De wielrenner Gerrie Knetemann (1951-2004) wordt vaak genoemd als de bedenker van de dood of de gladiolen, maar het is lang niet zeker of dit terecht is. In het Wielerwoordenboek (2010) staat dat de uitdrukking waarschijnlijk verwijst naar de gladiatorengevechten bij de Romeinen. Een gladiator werd ófwel gedood (bij verlies) ofwel bedolven onder de gladiolen (bij winst). Het Latijnse gladio betekent 'zwaard'; dit woord zit zowel in gladiator als in gladiool. De plant waarvanaf de bloemen worden gesneden, heeft namelijk zwaardvormige bladeren. Sommigen verwijzen naar het verhaal dat gladiatoren onder hun kleding de wortel van de gladiool verborgen. Zij dachten dat dit zou werken als een amulet: de wortel van de gladiool (met zijn bladeren die op zwaarden lijken) zou ze helpen in het zwaardgevecht. In de naslagwerken is helaas niets terug te vinden over de gladiool als overwinningsbloem bij de gladiatoren of als amulet. 

Het oudste citaat met de dood of de gladiolen dateert van 10 juli 1979. Een artikel over wielrenner Hennie Kuiper in De Telegraaf van die dag begint als volgt: “'De dood of de gladiolen', luidt de vakterm in koerskringen voor 'erop of eronder'.” 

De uitdrukking wordt ook vaak gebruikt in verband met de Nijmeegse Vierdaagse, het jaarlijkse internationale wandelevenement. De lopers die de wandeltocht hebben volbracht, krijgen namelijk gladiolen van het publiek. De weg naar de finish heet die dag zelfs Via Gladiola. Het uitdelen van bloemen gebeurde in elk geval al in de jaren dertig; in 1947 schreef een krant voor het eerst over ‘gladiolen’ (en laurierbladen).