Waar komt de uitdrukking boter aan de galg smeren vandaan?

Boter aan de galg smeren betekent dat iets vergeefse moeite is. De dingen die je doet, zullen dus niet helpen. Daarom kun je er maar beter mee ophouden: ‘Laat die vervelende mensen toch - jij blijft maar je best doen voor hen, maar het is boter aan de galg gesmeerd.’

De herkomst van deze uitdrukking is niet duidelijk. Er zijn verschillende verklaringen in omloop. De spreekwoordendeskundige F.A. Stoett vermoedt dat er oorspronkelijk niets anders mee werd uitgedrukt dan ‘Al smeer je er nog zo veel boter aan, een galg is en blijft een galg.’ Dus: ook al smeer je zoiets lekkers als boter aan een galg, de galg blijft even afschuwelijk - je verpest dus alleen maar je boter. Het Groot Uitdrukkingenwoordenboek van Van Dale (2006) noemt deze tegenstelling tussen boter (als symbool van welvaart en geluk) en de galg (als symbool voor dood en ongeluk) eveneens als mogelijke verklaring. 

Het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) vermeldt deze herkomst ook, maar geeft nog twee andere mogelijkheden. Het WNT vergelijkt boter aan de galg smeren met de uitdrukking ‘Hij ziet eruit alsof hij van de galg gedropen is’ (‘hij ziet eruit als een misdadiger’ of ‘hij ziet er heel slecht uit’). Misschien werd oorspronkelijk bedoeld dat de boter (uiteraard tevergeefs) werd gebruikt als een middel om van de galg af te glijden en zo te ontkomen.

Een heel andere verklaring is dat de galg in deze uitdrukking een gereedschap was dat gebruikt werd bij het boter karnen. Hoe de uitdrukking boter aan de galg smeren vervolgens is ontstaan, vermeldt het WNT niet. Gold het misschien als verspilling als er boter op de galg werd ‘geknoeid’?

Een heel andere verklaring komt van J. Vercoullie. Volgens hem is de oudste vorm van deze uitdrukking ‘’t Is boter tegen de galg.’ Met boter zou dan eigenlijk ‘zalf’ bedoeld zijn. Boter werd vroeger inderdaad weleens als zalf op de huid gesmeerd. Boter tegen de galg moest oorspronkelijk net zo gelezen worden als een drankje tegen de hoest: het een moest helpen tegen het ander. Letterlijk betekende ‘’t Is boter tegen de galg’ dan: ‘het is alsof je met een zalfje (van boter) een terechtstelling door de galg probeert te ‘genezen’’. De gedachte daarachter was natuurlijk: wie eenmaal terechtgesteld is aan een galg, is dood, daar helpt geen enkel zalfje tegen. ‘Boter tegen (de gevolgen van) de galg’ is dus een illusie. Later werd de herkomst van de uitdrukking niet meer begrepen, aldus Vercoullie, en bedacht men (onder andere) de variant boter aan de galg smeren.
Andere naslagwerken noemen deze herkomst niet. Wel is ooit de zegswijze ‘Er baat geen wambuis voor de galg’ gangbaar geweest, wat wilde zeggen: ‘er bestaat geen wambuis (een soort overhemd) dat je beschermt tegen de galg’.